Tijdschriften zijn al een tijdje op hun retour, maar er bestaat nog steeds een uitgestrekt landschap van magazines en vakbladen. Mijn lievelingsvoorbeeld is Arts en Auto, voor de mobiele zorgprofessional – inmiddels ook omgevormd tot online ‘platform’, al verschijnt het blad nog steeds. Vroeger had vrijwel iedere beroepsgroep en hobby een eigen tijdschrift, vaak met een trouwe, relatief kleine maar betrokken lezerskring. Ze konden bestaan dankzij lucratieve advertenties – waar je je in het geval van Arts en Auto direct iets bij voor kunt stellen.

Je zou kunnen zeggen dat de livestream talkshow het nieuwe vakblad is. The Hollywood Reporter wijdde een artikel aan dit fenomeen aan de hand van het voorbeeld van What The Truck?!?, een talkshowformat dat drie keer per week via livestream te zien is. Sportsceleb Malcolm Harris neemt kijkers mee in de wereld van de logistiek. Waar traditionele broadcast-televisie aan populariteit verliest, rukken dit soort hypergerichte livestreams op volgens The Hollywood Reporter.

Extreem specifiek
Bij nichecasting gaat het om extreem specifieke doelgroepen. Niet ‘de kijker’ in het algemeen, maar: logistiek managers, tech-investeerders, Hollywood-assistants, reclamemakers. Het idee is om een hechte kring van insiders te bedienen, om de must-see te zijn voor mensen in die specifieke niche.

Daarbij is live een nieuw onderscheidend element. Liveness zorgt voor interactiviteit: comments kunnen direct worden opgepakt en kijkers voelen zich deel van het gesprek.

Is het geen podcast?
Veel van de besproken voorbeelden zijn óók podcasts. Sowieso zie ik de afgelopen tijd veel podcasts ook beeld gaan maken (iets waar wij bij Onder Mediadoctoren al in 2015 mee zijn gaan experimenteren, en met reden besloten er weer mee te stoppen). Maar dit soort live nichecasting breekt met podcastgewoontes. Kenmerkend voor dat medium is dat je podcast luistert wanneer jij wilt, achteraf dus. Vaak wordt er veel tijd en dus geld geïnvesteerd in een verzorgd audio-ontwerp en in de montage. Live kan minder gepolijst voelen, wat ook een voordeel heeft: het kan mogelijk ‘echter’ overkomen.

Daarbij heeft live voor adverteerders nog een groot bijkomend voordeel: je kunt de reclame niet skippen. Zo weten adverteerders dat hun boodschap daadwerkelijk wordt bezorgd bij hun doelgroep. En dat kan, net als het oude vakblad, extreem winstgevend zijn.

Werk en privé zijn niet pas sinds het internet door elkaar gaan lopen, die ontwikkeling was al ingezet met de fax en teletekst. In een aflevering van de podcast Onder Mediadoctoren laat mediahistoricus Jesper Verhoef (RUG) zien hoe ‘oude’ technologieën ons dagelijks leven blijvend hebben veranderd.

Hoewel media volop terugblikken en nostalgie aanzwengelen wordt er weinig media-archeologie bedreven. Verhoef probeert daar met zijn onderzoek verandering in te brengen. In de uitzending komen ook de Walkman en de Nintendo Gameboy aan bod, en evalueren de mediadoctoren de emancipatoire waarde van al deze technologieën. De centrale vraag is: Waarom wordt er zo weinig gereflecteerd op de toenmalige versnelling?

Ook te luisteren via iedere podcastapp. Meer informatie op ondermediadoctoren.nl. 

Waar een paar jaar geleden trends op TikTok allemaal het woord ‘esthetic’ meekregen, is het woord van 2026 ‘maxxing’. Looksmaxxing, fibermaxxing, social maxxing. Een variant daarop is Chinamaxxing. NRC-journalisten Laura Hoogenraad en Rosa Juffer schreven een stuk over westerse jongeren die hun Chinese era uitroepen, warm water drinken, Gua Sha-rollers omarmen en zichzelf online ‘Chinese baddies’ noemen.

Sinoloog Manya Koetse legt uit hoe deze begon toen in de VS een TikTok-verbod dreigde en honderdduizenden gebruikers uitweken naar de Chinese app Xiaohongshu. Dat leverde een culturele kruisbestuiving op, waarna lifestyle-influencers ermee aan de haal gingen. Nederlandse influencers met een Chinese achtergrond Jaimee Tang en Lily Tjon ervaren dat dubbel: enerzijds is er eindelijk aandacht en status voor Chinese cultuur, anderzijds worden eeuwenoude tradities gereduceerd tot een speeltje door dezelfde groep die hen tijdens corona nog met racistisch commentaar bestookte.

Softpower
Hoogenraad en Juffer plaatsen de trend ook in een geopolitieke context: Chinamaxxing past naadloos in Beijing’s softpower-strategie. Via populaire cultuur, apps, mode en gadgets verschuift de aantrekkingskracht van China, terwijl de VS volgens de Global Soft Power Index terrein verliest. Onderzoekers zien dat intensieve TikTok-gebruikers positiever over China denken – door een Amerikaans instituut zelfs omschreven als “succesvolle indoctrinatie”. Koetse waarschuwt daarom om Chinamaxxing niet alleen als oppervlakkige esthetiek te zien: voor een deel van Generatie Z, vooral in de VS, is de American Dream beschadigd en fungeert een geromantiseerd beeld van China als nieuw alternatief.

Jongeren zijn altijd op zoek naar ‘echtheid’, ‘authenticiteit’ en culturele gelaagdheid, en dit is niet de eerste keer dat ze daarvoor leentjebuur spelen bij andere culturen. Denk bijvoorbeeld aan straattaal, waarin Surinaamse en Marokkaanse woorden, ritmes en uitdrukkingen zijn opgenomen.

Het nieuwe cool
Bij Chinamaxxing gaat het om het direct toe-eigenen van cultuuruitingen. In 2019 schreef ik voor The Hmm een essay over een meer fundamentele, mogelijke cultuurverandering dankzij China’s/TikToks groeiende populariteit: een verschuiving van hoe we naar ‘cool’ kijken waarbij het niet langer gaat om wie deed het eerst, maar om wie doet het het best.

Vroeger was kennis van populaire cultuur een vorm van kapitaal: je kon indruk maken met The Simpsons-referenties of je kennis van metalgenres. Nu alles opzoekbaar is verliest dit aan onderscheidende kracht. TikTok, zo betoog ik, introduceerde een ander soort kapitaal: weten welke meme je hoe moet remixen, in een omgeving die is doordesemd met een Chinese logica van kopiëren, variëren en opnieuw uitvinden.

Chinamaxxing is in die zin een combinatie van klassieke tendensen binnen jeugdcultuur en, in de vorm van het optimaliseren, het nieuwe copycat-cool.

Beeld gegenereerd met Canva. 

In Nederland is het lhbtqia+-sentiment aan het verschuiven. Desinformatie speelt daar mogelijk een rol bij. Nieuwscheckers, het factcheckinitiatief van de Universiteit Leiden, voerde een analyse uit van bestaande Nederlandstalige factchecks over lhbtqia+. Ze brachten in kaart welk type onwaarheden keer op keer terugkomen. Uit hun onderzoek komen zes narratieven naar voren.

Methode
De onderzoekers zochten in de BENEDMO-factcheckdatabase en op de sites van grote Nederlandstalige factcheckers (Nieuwscheckers, AFP, DPA, Knack en Factcheck Vlaanderen) naar uitgevoerde factchecks over lhbtqia+-onderwerpen. Deze 61 checks werden vervolgens geordend aan de hand van narratieven die eerder door het European Digital Media Observatory en het Special Committee on Foreign Interference van het Europees Parlement zijn beschreven.

Niet elk internationaal narratief bleek in het Nederlandse taalgebied prominent aanwezig; sport en expliciet religieuze frames bijvoorbeeld minder. Daartegenover stonden drie patronen die in de internationale typologie nauwelijks voorkwamen.

1. De ‘gay agenda’ als terugkerend frame
In de factchecks duikt één verhaal steeds weer op: de zogenaamde ‘gay agenda’. Het gaat dan om de suggestie dat lhbtqia+-rechten niet ‘gewoon’ mensenrechten zijn, maar het resultaat van een bewust plan dat overal zou worden doorgedrukt. De grootste categorie zijn berichten over ‘de gay agenda’ of ‘woke’, en gaan over verzonnen maatregelen die zogenaamd de lhbtqia+-gemeenschap ten goede zouden komen en die aan de rest, ‘gewone mensen’ zouden worden opgedrongen.

Voorbeelden zijn internationale berichten als dat de stad Brugge €16.000 betaald zou hebben aan een voorleesevent van een dragqueen of regenboogbrandweerkranen in LA. Vier berichten gingen over nationale vlaggen die vervangen zouden zijn door regenboogvlaggen. Soms gaan berichten richting complottheorieën. Lhbtqia+ wordt dan verbonden aan complotten van machthebbers, bijvoorbeeld om mensen trans te ‘maken‘.

2. Zwartmaken van lhbti+-personen
Lhtqia+ personen worden in dit narratief gekoppeld aan pedofilie, indoctrinatie en geweld. Het gaat hierbij vaak om claims dat kinderen zouden worden blootgesteld aan informatie over seksualiteit en gender waarvoor ze te jong zijn.

De onderzoekers vonden ook nepnieuws waarin lhtqia+ mensen dom worden genoemd of de nadruk wordt gelegd op belachelijk of gewelddadig gedrag. Zo krijgen transgender personen vaak onterecht de schuld van mass shootings in de VS.

Zorgen over AI en onderwijs richten zich aanvankelijk vooral op consequenties voor toetsing: wat is onderwijs nog als studenten alles met ChatGPT kunnen schrijven? Nu gaan berichten vaak over cognitieve achteruitgang, zoals dit artikel dat ik vanochtend kreeg toegestuurd met de heldere kop ‘College Students Losing Ability to Participate in Class Discussions Because They Offloaded Their Thinking to AI’.

De toon is alarmistisch en overdreven (“students from all layers of society have become empty vessels that parrot the outputs of AI without critically engaging with the subject matter at hand”). Toevallig las ik vanochtend ook een ander artikel over de cognitieve kosten van AI, waarin verschillende concepten over AI en kenniswerk ontleed worden en vanuit een ander perspectief bezien worden.

Auteur Johannes Kleske noemt zichzelf een kritische futurist en wijst op een blinde vlek: al die concepten zijn diagnoses van het individuele brein, terwijl de omstandigheden die deze effecten veroorzaken organisatorisch van aard zijn. Hij heeft het dan over de bedrijven waarin AI gebruikt wordt, maar wat betekent zijn analyse voor het hoger onderwijs en de manier waarop universiteiten omgaan met AI?

Cognitive offloading
Het eerste concept is redelijk neutraal en gaat over het uitbesteden van mentale processen aan externe hulpmiddelen: dingen opschrijven in plaats van ze te onthouden of een rekenmachine gebruiken in plaats van hoofdrekenen. We zijn daarover niet in paniek, al is het altijd goed om op te merken (zoals Kleske doet) dat Socrates naar verluid mopperde over het verlies van onze geheugenvaardigheden dankzij de uitvinding van het schrift.

Cognitive debt
Het tweede concept is een stapje erger. ‘Cognitieve schuld‘ werd gemunt in 2025 en verwijst naar wat er gebeurt als we het denken overslaan en direct naar het antwoord gaan, zonder dus de antwoorden te begrijpen. Het lijkt op het concept technische schuld in softwareontwikkeling, als een team code levert zonder degelijke architectuur.

Kleske plaatst een belangrijke kanttekening:

“The metaphor is useful, but it has a blind spot. Technical debt is a conscious trade-off. A team decides to ship fast and clean up later. Cognitive debt, in most cases, is not that. It accumulates under pressure, not by choice: forty more emails, three more deliverables due by Friday. The distinction matters.”

“You are offloading too much. You are accumulating debt. Your skills are atrophying. The prescription, implicitly, is personal too: be more disciplined, think harder, resist the shortcuts.”

Elk van deze vijf concepten gaat in zekere zin over handelingsvermogen, zoals Kleske laat zien met deze handige tabel.

De inzichten van Kleske wijzen op het belang van het ontwikkelen van AI-agency: mensen zouden bewust moeten kiezen hoe ze AI inzetten, zonder zich erin te verliezen. Dit idee sluit goed aan bij dat van AI-geletterdheid. Eerder ontwikkelde ik samen met collega’s een voorstel voor een AI-index die daar stapsgewijs naartoe werkt, in een eigen aparte leerlijn. AI-geletterdheid is precies de tegenbeweging tegen de escalatie hierboven: studenten leren herkennen wanneer ze aan het uitbesteden, afkalven of capituleren zijn.

De vraag die nu voor universiteiten ligt is: hoe richten wij onderwijs en toetsing zo in dat AI studenten helpt om beter te denken in plaats van minder? De voorgestelde AI-index (met duidelijke niveaus van ‘geen AI’ tot ‘AI als co-piloot’ en bijbehorende eisen rond proces, monitoring en reflectie) past daar goed bij. Per opdracht kunnen docenten kiezen welk soort denkwerk hij vereist en welke AI-ondersteuning en -verantwoording daarbij passend zijn, terwijl studenten steeds worden aangemoedigd om zichtbaar zelf te blijven nadenken.

Momenteel volg ik de BKE, een professionaliseringsprogramma voor docenten in het hoger onderwijs dat me (hopelijk) het predikaat ‘toetsbekwaam’ gaat opleveren. Samen met UvA-collega’s Saar Mollen en Marten Stienstra boog ik me voor een groepsopdracht op AI in toetsing. Binnen de academische wereld wordt AI daarbij vaak gezien als bedreiging: hoe gaan we fraude tegen? Maar voor toetsing en docentprofessionalisering kan het ook een kans zijn: om de samenhang tussen leerdoelen en toetsen onder de loep te nemen en beter af te stemmen.

We spraken met collega’s van verschillende universiteiten en bekeken diverse beleidsdocumenten, waaronder bestaande AI-indices van Tilburg University en de Universiteit Utrecht. Het resultaat was naast een presentatie in de BKE ook een beleidsdocument met daarin uitgangspunten voor AI-beleid, aanbevelingen voor beleid en een voorstel voor een eigen UvA AI-index.

Uitgangspunten

1. De universiteit is er niet om studenten te leren hoe je zo efficiënt mogelijk gebruik maakt van AI tools, maar universiteiten zouden studenten moeten leren wanneer, hoe en waarom je AI verantwoord en kritisch kan inzetten.
2. Bepaalde AI-praktijken keuren we af (verbieden we); bepaalde AI-praktijken juichen we toe. Welke wel en niet hangt af van de leerdoelen van het specifieke vak.

Studenten moeten werken met UvA AI Chat of door de docent goedgekeurde AI-toolS (AVG-conform). Docenten kunnen afwijken van de index, specifieke opdrachtinstructies zijn leidend, binnen bredere beleidskaders en regelgeving (OER).

Inzichten
AI-geletterdheid zou een eigen leerlijn moeten zijn, waarin studenten aan het begin van hun studie leren hoe te redeneren, argumenteren, schrijven etc. zonder AI en hier ook passend op getoetst worden. AI wordt dan een academische vaardigheid, die verbonden is aan bestaande vaardigheden, zoals bronkritiek, argumentatie, analyse en methodologisch bewustzijn. Net als in de rest van de wetenschappelijke praktijk staan transparantie en verantwoordelijkheid voorop. De student is eindverantwoordelijk en moet altijd kunnen uitleggen wat ingeleverd is en daarop kritisch kunnen reflecteren: waarom is AI ingezet, wat voegde het toe, wat waren de beperkingen?

De voorgestelde index kan daarbij een handig hulpmiddel zijn, waarbij studenten gedurende hun bacheloropleiding van een laag AI-index-niveau steeds hoger gaan. Dit betekent fundamentele herziening van bestaande eindtermen: welke competenties blijven cruciaal en welke moeten worden geherformuleerd?

Aanbevelingen
Zo’n integratie van AI in het toetsen vereist in de eerste plaats heldere institutionele kaders. Opleidingen moeten eenduidig AI-niveaus hanteren en er moeten conventies/standaarden worden opgesteld voor promptlogs en reflectieonderdelen. Deze moet ook transparant aan studenten worden gecommuniceerd. Onderwijsinhoud en beoordelingsinstrumenten moeten worden aangepast.

Daartoe is ook professionalisering van docenten nodig. Zo vraagt promptbeoordeling om verregaande AI-geletterdheid van docenten. Zij moeten inzicht hebben in de werking, beperkingen en epistemologische implicaties van gen-AI, binnen de kaders van de EU AI act. Dit is zowel kostbaar als tijdrovend, en bestaande digitale vaardigheden variëren al sterk.

Klik op de afbeelding om te vergroten.

Jacqueline Kleijer is al jaren een veelgevraagd spreker op het gebied van media-opvoeding. Onlangs rondde ze een masterscriptie af over de manosphere: ze onderzocht aan de hand van interviews hoe jongens van 11-15 jaar ultrarechtse online content ervaren en beleven. Haar doel was om die jongens te begrijpen (verstehen zeggen we in de sociale wetenschap) om er zo ook beter op te kunnen reageren. Elf tips om met jongens over de manosphere praten:

1. Neem het serieus
Het internet neemt deze jongens serieus, doe dat zelf ook. Bagatelliseer uitspraken niet, reageer niet (alleen) geschrokken, zet het niet weg. Erken de complexiteit van wat er speelt. Besef: tegenspraak betekent niet dat het gesprek mislukt, pubers spreken soms tegen om het tegenspreken.

2. Begin het gesprek al in de vroege puberteit
Al bij 11–12 jaar spelen deze processen, wacht dus niet te lang. Wat onweersproken blijft, kan ‘waarheid’ worden.

3. Zie de digitale wereld als opvoedruimte
Kinderen worden mede opgevoed door het internet en als volwassenen het gesprek niet voeren, doen influencers dat. De online wereld is een zorg-, politiek- en ethisch domein.

4. Begrijp wat eronder zit: erbij horen en erkenning
Zie het niet/alleen als gevaar, maar als ontwikkelfase. Pubers zoeken erkenning en status; rebellie en grenzen opzoeken horen bij deze leeftijdsfase (niets voor niets heet de scriptie Piemels en hakenkruizen). Het gaat vaker om conformisme dan ideologie.

5. Laat hem zich gezien voelen
Geef inhoudelijke complimenten, focus op gedrag en inzet (en dus niet op uiterlijk!).

6. Blijf in verbinding
Open de deur en houd de deur open. Breng bewust tijd samen door. (En leg zelf je telefoon weg tijdens gezamenlijke momenten!)

7. Stel open vragen
Afwijzing van ideeën kan voelen als afwijzing van hem en moraal opleggen werkt niet. Begeleid in plaats van te preken, stel open en onderzoekende vragen:

Waarom denk je dit? Waar heb je dat vandaan? Mag ik eens meekijken? Wat vind je er zelf van? Wat maakt dit belangrijk voor jou?

8. Gebruik indirecte vormen
Ga niet tegenover elkaar zitten, maar praat tijdens het wandelen of in de auto. Kijk samen een film en bespreek thema’s via het verhaal. Zet positieve rolmodellen in (nb: dit zijn vaak mensen dichtbij huis, denk aan een oom, trainer, buurman).

9. Stimuleer kritisch denken
Jongeren hebben behoefte aan filosofische gesprekken. In plaats van terecht te wijzen, zet hem aan het denken. Doorbreek gedachteloos meebewegen en creëer ruimte voor pluraliteit en verschil.

10. Contextualiseer en leg uit
Context kan denkbeelden snel nuanceren, corrigeer misinformatie zonder aanval. Er wordt online bijvoorbeeld allerlei onzin beweerd over feminisme. Leg zulke begrippen uit.

11. Wees alert op normalisering
Radicalisering gebeurt niet in één dag maar gaat geleidelijk. Maar: in groepsapps verschuiven grenzen snel en langdurige blootstelling maakt ontvankelijker. Normalisering → gewenning → ontmenselijking.

De maatschappij
Tot slot: dit is niet alleen een opvoedvraag, maar ook een maatschappelijk probleem. De gehele samenleving is opgeschoven naar rechts – je kunt dus ook niet zeggen dat dit simpelweg een effect is van sociale media (zie het opiniestuk dat ik daarover schreef voor Het Parool).

Gemeenschapsvoorzieningen zijn afgenomen, ook voor jongeren: er is minder jongerenwerk, minder buurthuizen. Uitgaan is veel duurder geworden. Het belang van de digitale wereld als ontmoetingsplek (games, fora, sociale platforms) is daardoor toegenomen. De gevolgen daarvoor kan je als individuele opvoeder nooit helemaal op je nemen, dit verdient ook beleidsaandacht.

CC beeld: still van Andrew Tate afkomstig van Anything goes with James English

Voor deze blogpost maakte ik gebruik van drie interviews met Kleijer: deze uit JM Ouders; deze uit Trouw; en deze van de website Zorgethiek.nu. 

Bekijk ook het panel met Jacqueline Kleijer, Jens van Tricht en mij tijdens het Betweter Festival vorig jaar:

Als je uitgenodigd wordt om een lezing of workshop te geven bij een organisatie of bedrijf, ben je te gast. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar dit perspectief kan helpen het verschil te maken tussen een eenmalige klus en een volgende uitnodiging.

Ik kwam deze tips tegen in de nieuwsbrief van reclamestrateeg Matt Klein. Hij schreef ze voor merken, met het idee dat zij de etiquette van een etentje moeten volgen omdat zij als het ware te gast zijn in ‘the culture’. Hier zijn ze omgewerkt voor sprekers die te gast zijn bij organisaties.

1. Goede gasten doen hun huiswerk 
Wie is je host? En wie heeft je uitgenodigd? Dat zegt iets over het doel van je komst.

Wie komen er nog meer allemaal? Wat is het jargon? Welke gevoeligheden zijn er? Wat is het niveau van de zaal?

2. Goede gasten komen niet met lege handen
Neem iets mee dat in de smaak valt, kom met waarde.

Dat kan een grap zijn, een scherpe blik. Zolang je maar iets brengt. Ik denk altijd: hoe zou Dolly Parton hier staan?

3. Goede gasten laten anderen zich bijzonder voelen
Stel vragen, wees nieuwsgierig, geef complimenten.

Erken de expertise in de zaal, laat het publiek kort reageren en neem hun input mee. Praat ook in de pauze met mensen, toon oprechte interesse.

4. Goede gasten weten dat het niet hun huis is
Het feest is niet voor jou. Je bent een deelnemer, probeer niet het verhaal te dicteren of iedereen te managen.

Speel mensen niet tegen elkaar uit en weet wanneer jouw moment klaar is.

5. Goede gasten zijn dankbaar dat ze mochten komen
Een uitnodiging is geen vanzelfsprekendheid, maar wordt gegeven op basis van vertrouwen. Kom niet ‘binnenvallen’ en breng geen toost op jezelf uit.

Bedank je opdrachtgever expliciet in je praatje en stuur na afloop nog een berichtje.

Beeld gegeneerd met AI (Canva). 

Het nieuwe kabinet wil graag een “handhaafbare Europese minimumleeftijd van 15 jaar” voor het gebruik van sociale media. Ook in andere landen spelen zulke wensen. Australië loopt op de troepen vooruit, daar geldt sinds 10 december een verbod. Daar zijn de grote platformen (zoals Instagram, TikTok, YouTube) verplicht om leeftijd te verifiëren. Dat kan bijvoorbeeld met leeftijdsschatting via een gezichtsscan, het uploaden van een identiteitsbewijs of bankgegevens. Doen ze dat niet, dan riskeren ze een miljoenenboete.

Twijfels
Deskundigen hebben twijfels, schreven veel kranten in reactie op het Nederlands kabinetsvoornemen. Die heb ik ook. Ik sprak met De Telegraaf en stelde dat het belangrijk is om te weten waar precies de schade zit van sociale media. Daarover bestaat geen wetenschappelijke consensus. Ter vergelijking: die is er wel als het gaat om de negatieve gevolgen van alcohol voor het nog zich ontwikkelende puberbrein. Bij sociale media wijzen sommige experts op content van sociale media (zoals onhaalbare schoonheidsidealen), anderen op de omgangsvormen online (denk cyberpesten), of op externe factoren zoals slaapgebrek of het gebrek aan fysiek samenzijn – ik zelf behoor tot die laatste groep.

Bovendien kun je je afvragen hoe zinvol verbieden is in dit geval. Nog los van de handhaving, voor tieners wordt alles met een leeftijdsgrens nog interessanter. En is het de bedoeling dat die jongeren dan op hun zestiende of zeventiende wel online gaan? De schadelijke effecten zijn dan uiteraard niet weg. Bij de Nederlandse opvoedstijl past begeleid gebruik misschien veel beter – zie dit (oude) interessante Europese onderzoek.

Australië
Australië wordt door veel landen gezien als test-case en internationale media als de BBC schrijven over de resultaten tot dusver. Ook NRC ging op reportage. Over de hele linie is het beeld wisselend – dat is ook logisch zonder harde cijfers nog. Zo zijn sommige ouders blij, sommige worstelen met chagrijnige kinderen. Zowel de BBC als NRC spraken kinderen die zeiden dat er weinig was veranderd. Belangrijk punt daarbij is dat de gezichtsherkenning makkelijk te omzeilen is en er nog geen platformen zijn beboet. NRC schrijft:

“Sen zit er niet mee dat hij het verbod omzeilt. „Dan hadden ze maar beter hun best moeten doen om mijn leeftijd te checken.” Klasgenoot Connor Fernandez (14) heeft wél gelogen. „Ik kreeg een bericht op Snapchat dat ze mijn leeftijd willen controleren, maar vervolgens gebeurde er niets.” Volgens hem zijn het juist de weinige kinderen die hun accounts kwijt zijn die nu buiten de boot vallen. „Sommige kinderen worden gepest omdat ze geen sociale media meer hebben. Ze kunnen niet meer in de groepschats en missen een hoop.””

Een ander probleem is dat het verbod geldt voor specifiek genoemde platforms. In dat rijtje staan geen gameplatforms en communicatietools als WhatsApp – om onduidelijke redenen. Dat wijst opnieuw op het belang om veel scherper voor ogen te hebben waar de schade nou precies door wordt veroorzaakt. Daarnaast staat de deur wagenwijd open voor nieuwe apps. Australische tieners stapten in december massaal over naar alternatieven als Lemon8 en Yope.

Succes
Volgens NRC is de Australische internetwaakhond alvast voorzichtig tevreden:

“Een maand na het ingaan van het verbod maakte de zogeheten eSafety Commission bekend dat ruim 4,7 miljoen accounts van sociale media offline zijn gehaald. Toch kan dit volgens Page Jeffery een vertekend beeld geven. „Er wordt niet gezegd hoeveel nieuwe accounts zijn geopend”, zegt ze. Ook haar eigen dochter van veertien heeft op die manier het verbod kunnen omzeilen.

Toch wil ze het initiatief niet meteen een mislukking noemen. „Het reguleren van de grote techbedrijven is belangrijk. We moeten de sociale mediabedrijven ter verantwoording roepen, en zorgen dat deze ruimte zo veilig mogelijk is. Maar een verbod bereikt dat doel volgens mij niet.””

Beeld gegenereerd met AI.

Rituelen zijn overal, daar heb je geen religie voor nodig. Irene Stengs heeft zich erin gespecialiseerd: als bijzonder hoogleraar Antropologie van ritueel en populaire cultuur keek zij heel precies naar wat – voor veel mensen – vanzelfsprekend lijkt. Op 30 januari nam ze aan de VU afscheid met een rede over wat zij de “onbeheersbare dimensies in alledaagse cultuur” noemt.

Waarom het onbeheersbare? 
Beschaving is geen lineair proces, maar kent ook “ruwe en onbehouwen keerzijdes” waarbij normen en waarden – vooral die ten aanzien van seks en geweld – worden overschreden. Stengs besprak een aantal casestudies die “laten zien hoe culturele handelingen mensen handvatten geven voor het volgen van wat zij als belangrijk en daarmee vaak ook als het moreel goede of juiste beschouwen, dan wel daar rechtvaardiging voor vinden, al maken ook grove transgressies hier onderdeel van uit”.

Het gaat steeds om rituelen, omdat in geritualiseerde contexten “het onbeheersbare zich bij uitstek laat betrappen”. Op deze manier reeg Stengs de onderwerpen Halloween, potloden, bomen en hooligans aan elkaar.

Halloween staat voor een existentiële angst voor “onbeheersbaar cultuurgeweld” uit de VS. Ieder jaar vragen media Stengs waarom de populariteit van Halloween toeneemt ?’ De terugkerende aard van die vraagt ziet Stengs als een ritueel moment, “waarop steeds vaker het gevoel gearticuleerd wordt dat Nederlandse identiteit zich onzichtbaar maar gestaag, en daarmee onbeheersbaar, in een negatieve spiraal bevindt”.

Het potlood is een voorbeeld van een alledaags object dat verheiligd wordt. Stengs deed onderzoek naar de verering van Thaise koningen. Koning Bhumibol raakte onlosmakelijk verweven met potloden, omdat hij daarmee tijdens werkbezoeken aan de arme plattelandsbevolking aantekeningen maakte van hun dagelijkse zorgen . Zijn potloden werden later tentoongesteld in vitinekasten, als een soort relikwieën.

Bomen staan centraal in Stengs latere onderzoek. Neem bijvoorbeeld de Anne Frankboom, de kastanje waarop Anne uitkeek. Toen de boom ziek bleek werden tal van acties ondernomen om te boom te behouden. Daarna werden zaailingen geëerd en verkocht. Stengs bezocht ooit een uitvaart voor een geliefde Rode Beuk, “een volwaardig afscheid, alleen met dit verschil dat de beuk zelf natuurlijk niet in een kist in de aula lag – maar, weliswaar dood, nog buiten op zijn plek rechtop stond. Een zaailing van de Rode Beuk was, in een pot, bij de ceremonie in de aula aanwezig”. Er is hier sprake van een existentiële onrust die samenhangt met klimaatopwarming en afnemende biodiversiteit, oftewel: het onbeheersbare.

Hooligans houden van vuurwerk, zij noemen het afsteken ervan zelf ‘sfeeracties’. Op 30 november 2025 organiseerden de Amsterdam 5th Hooligans een herdenkingsritueel voor hun overleden vriend Tum, met als inzet doelbewust de wedstrijd binnen vijf minuten te laten staken.

Drie wetten van Stengs
Het sacrale heeft een tendens tot escalatie, stelt Stengs. Ze noemt als ‘eerste wet van Stengs’ dat rituelen een proces doorlopen  van vermeerdering. De hoeveelheid sacraal materiaal kan zich eindeloos uitbreiden, in het geval van koning Bhumibol tot “een potentieel immer uitdijend heelal van potloden, stompjes en slijpsel”. Onze omgang met bomen laat zien hoe onze drang tot rituele herbestemming vorm geeft aan steeds weer nieuwe herdenkingsrituelen. Zo is de houtkunstroute in Amsterdam – een wandeling langs stompen van bomen met sculpturen, “niet zozeer een kunstroute, maar ook een herdenkingsroute: een hedendaagse vorm van pelgrimage”.

Stengs wijst daarnaast op een element van competitie: er zijn bijvoorbeeld boom-van-het-jaar-verkiezingen. Ook de hooligans waren in competitie, namelijk met de harde kern van FC Groningen die twee jaar eerder na negen minuten een wedstrijd stil wist te laten leggen  De tweede wet van Stengs gaat daarom over uitvergroting. Die is een gevolg van de behoefte om bij elke nieuwe uitvoering van een ritueel de vorige te overtreffen. “Daarom worden paasbulten en andere vreugdevuren steeds hoger, schooltraktaties steeds bijzonderder, en bruiloften steeds groter en exclusiever.”

De derde wet betreft de paradox van gereguleerde ongeregeldheid. Voorstanders van rituelen als vreugdevuren en carbidschieten zijn bezig met een imagoverbeteringstraject en willen hun traditie erkend zien als immaterieel erfgoed. Daartoe moeten ze door “een enorme bureaucratische hoepel van formulieren, borgingsacties en cursussen” springen.

Dwingend 
Van zulke rituelen gaat een dwingende kracht uit:

“Eenmaal onderdeel van een sociale omgeving waar een bepaald ritueel vanzelfsprekend is, is niet meedoen geen eenvoudige optie [iedereen kan voor zichzelf nu even denken aan de dwingende verplichting die uit kan gaan van het jaarlijkse kerstdiner] want dat is onaardig of onfatsoenlijk, en getuigt van een gebrek aan betrokkenheid bij die omgeving. Een ritueel nog mooier, beter of groter uitvoeren getuigt daarentegen van het tegenovergestelde. Rituelen bieden mensen gelegenheid om uit te blinken en om te laten zien wie ze zijn, en waar ze, sociaal en maatschappelijk gezien, staan.”

De aantrekkingskracht van paasbulten en vuurwerk ligt precies in “hun opwindende ruigheid”:

“Het is binnen liminele contexten dat het onbeheersbare zich onstuitbaar, althans zo lijkt het, kan manifesteren en waar … agressie en destructie de norm lijken te zijn. Voor vuurwerkhooligans vergroot het stadionverbod op vuurwerk alleen maar de grootsheid van hun wapenfeiten. ‘Ik leid mijn eigen leven’, de titel van een André Hazesnummer, was het levensmotto van voetbalhooligan Tum, een motto dat onbeheersbaarheid uitdraagt als levensstijl.”

AI treft pasafgestudeerden onevenredig hard op de arbeidsmarkt en doorbreekt daarmee een historisch patroon. Waar eerdere technologische revoluties – zoals de opkomst van het internet – juist kansen boden aan jonge, goedkope en technologisch vaardige(re) werknemers, lijkt AI nu vooral hun instapmoment te blokkeren. Dat schrijft New York Magazine in een artikel over de AI crisis op Amerikaanse campussen.

Automatisering
Volgens Handshake, een veelgebruikt platform onder Amerikaanse studenten, waren er in 2025 vijftien procent minder starters- en stagevacatures dan een jaar eerder, terwijl het aantal sollicitaties per vacature met 26 procent steeg. De werkloosheid onder recent afgestudeerden lag eind vorig jaar op 5,7 procent, hoger dan het nationale gemiddelde en zelfs hoger dan onder jongeren zonder diploma.

Hoe groot de rol van AI precies is, blijft onderwerp van debat omdat er uiteraard meerdere economische factoren meespelen, zoals de instabiele geopolitieke situatie. Wat Handshake ziet is dat AI niet zozeer banen afpakt. Het is eerder zo dat werkgevers bepaalde onderdelen van functies automatiseren in plaats van band opnieuw rond mensen te ontwerpen: “They’re replacing people instead of enabling their workforce”.

Tussenmoment
Er wordt onderzoek van Stanford aangehaald dat dit onderschrijft: de werkgelegenheid voor Gen Z-afgestudeerden in AI-gevoelige beroepen is sinds eind 2022 met 16 procent gedaald, terwijl ervaren collega’s voorlopig buiten schot blijven. Het artikel citeert econoom Erik Brynjolfsson die wijst op het belang van impliciete praktijkkennis: “Senior workers learn tricks of the trade that maybe never get written down.” Die kennis helpt hen beter om AI-output te beoordelen en fouten te herkennen. Bovendien zijn starters in zekere zin duur: ze vergen training en begeleiding, terwijl hun productiviteit pas na lange tijd rendeert.

Vervolgens wordt ingegaan op universiteiten. Zij worstelen met hun rol. Ze lopen achter op een arbeidsmarkt die sneller verandert dan curricula kunnen worden aangepast. Studenten worden zo de risicodragers van een systeem dat nog niet is ingericht op een AI-gedreven economie. Zoals het artikel concludeert, bevinden zij zich in een in-between moment: tussen instellingen die nog zoeken naar antwoorden en een arbeidsmarkt waarin instapbanen steeds zeldzamer worden.

Nederlandse situatie
Ook in Nederland is er reden om te denken dat AI banen voor starters harder raakt dan gemiddeld, zo stelt het Financieel Dagblad. Het gaat volgens het UWV vooral om kantoorbanen met veel voorbereidende taken voor consultants en financieel adviseurs, beroepen binnen de ICT en de klantenservice. Verderop in het artikel worden ook paralegals genoemd, juridisch medewerkers die veel uitzoekwerk verrichten.

Toch is de toon van het FD-artikel positief dankzij slotwoorden van hoogleraar Arbeidsmarkt Ton Wilthagen: “Uiteindelijk heeft de arbeidsmarkt die jongeren toch nodig, want Nederland vergrijst.”

Beeld gegenereerd met Canva. 

MIT Technology Review is een van mijn favoriete blogs, vanwege de wetenschappelijke wortels in het Massachusetts Institute of Technology. Auteurs schrijven over opkomende technologie en stellen steeds de vraag wat dit voor de samenleving betekent, voorbij de hype. In dat kader bespraken ze de slechtste, minst succesvolle en simpelweg domste technologieën van 2025, een jaar waarin politiek dankzij Trump een grote rol speelde:

Ik bespreek er zeven uit hun lijst.

1. De thuisrobot die er nog niet is

NEO is een robot die sterk op een mens lijkt en die werd aangeprezen als een soort metalen butler voor in huis. De belofte: een robot die je vaatwasser inruimt, deuren opent en huishoudelijke taken uitvoert. Maar de marketing liep vooruit op de technologie: NEO kan nog bijna niets. Tijdens een demonstratie bleek hij op afstand bestuurd te worden door een mens met een VR-bril en deed hij twee minuten over het opvouwen van een trui. Toch kan je hem al aanschaffen in de voorverkoop voor maar liefst 20.000 dollar.

Bekijk vooral even de website.

2.Sycofantische AI

Het woord sycophant moest ik dit jaar weer eens opzoeken, een term uit het oude Athene die in het Engels verwijst naar “a servile self-seeking flatterer: one who praises those in power in order to gain their approval” (Merriam-Webster). De term sluit uitstekend aan bij de nieuwe generatie overdreven meegaande chatbots. Na een update was ChatGPT een digitale ja-knikker geworden. Geen flaw maar een feature: veel gebruikers vinden het prettig om constant bevestigd te worden. Dat is geen goede zaak: AI-systemen bleken soms waanideeën te versterken of emotionele problemen te verergeren. Maker van Chat OpenAI erkende de problemen en draaide de update deels terug, maar het probleem is nog niet verdwenen. Slijmerige AI kan schadelijker zijn dan kritische technologie.

3. The company that cried ‘dire wolf’

De dire wolf is een uitgestorven diersoort, misschien bij veel mensen bekend uit de fantasyserie Game of Thrones. Biotechbedrijf Colossal Biosciences claimde er een te hebben teruggebracht. In werkelijkheid ging het om genetisch aangepaste grijze wolven die wit waren gemaakt en een paar DNA-fragmenten van echte dire wolves bevatten. Het gevaar volgens Technology Review: dit soort marketing ondermijnt de noodzaak van natuurbescherming door te doen alsof uitsterven eenvoudig te fiksen is.

4. Het verdrietige verdwijnen van de Groenlandse (Inuit) editie van Wikipedia

Wikipedia bestaat in honderden talen maar deze edities worden niet altijd even goed gevuld of zelfs gecontroleerd. Het Inuit heeft zo’n 60.000 sprekers en dat bleek te weinig om de editie te kunnen onderhouden, waardoor veel artikelen bestonden uit slechte automatische vertalingen. Omdat AI-systemen mogelijk getraind worden op zulke pagina’s, moest deze editie worden verwijderd om te voorkomen dat de Groenlandse taal daardoor beschadigd zou raken.

5. De neergang van de Tesla Cybertruck

Een slecht ontworpen auto uit een jaren 80 sciencefictionfilm, zo ziet de Tesla Cybertruck eruit. Er blijkt weinig markt te zijn voor elektrische pickups; concurrent Ford stopte volledig met zijn elektrische F-150. Tesla bleef zitten met onverkochte trucks, die Elon Musk nu deels inzet voor zijn andere bedrijven. De Cybertruck lijkt daarmee een van de grootste autoflops in jaren.

6. Een presidentiële memecoin

Een memecoin is een dubieus, speculatief verzamelobject dat vooral winst oplevert voor de makers. Kort voor zijn inauguratie lanceerde Trump zijn cryptomunt $TRUMP. Het Witte Huis ontkent dat Trump hier persoonlijk aan verdient, maar alles wijst toch in de richting van het misbruik van podium en macht voor commerciële doeleinden.

7. De ‘klimaatneutrale’ AppleWatch

Apple kwam onder vuur te liggen vanwege de claim dat de AppleWatch klimaatneutraal zou zijn. Critici spreken van greenwashing: de compensatie via bosaanplant en eucalyptusplantages zou onzeker zijn. Rechtszaken in de VS en Duitsland dwongen Apple om die claim van de verpakking te halen. Het debat laat zien hoe lastig – en juridisch riskant – duurzaamheidsmarketing is.