Werk en privé zijn niet pas sinds het internet door elkaar gaan lopen, die ontwikkeling was al ingezet met de fax en teletekst. In een aflevering van de podcast Onder Mediadoctoren laat mediahistoricus Jesper Verhoef (RUG) zien hoe ‘oude’ technologieën ons dagelijks leven blijvend hebben veranderd.

Hoewel media volop terugblikken en nostalgie aanzwengelen wordt er weinig media-archeologie bedreven. Verhoef probeert daar met zijn onderzoek verandering in te brengen. In de uitzending komen ook de Walkman en de Nintendo Gameboy aan bod, en evalueren de mediadoctoren de emancipatoire waarde van al deze technologieën. De centrale vraag is: Waarom wordt er zo weinig gereflecteerd op de toenmalige versnelling?

Ook te luisteren via iedere podcastapp. Meer informatie op ondermediadoctoren.nl. 

Plezier beleven we allemaal, maar op verschillende manieren en we nemen het zelden serieus. In plaats daarvan moet alles nuttig zijn. Sporten doen we om fit worden, festivals zijn netwerkmomenten en se­ries kijken we om mee te kunnen praten op kantoor. Plezier om het plezier is verdacht of gaat gepaard met schuldgevoel. In dit boek zoek ik uit hoe plezier werkt aan de hand van zeven principes waarmee je onbekommerd en optimaal plezier kan hebben.

Leuk! is overal te koop, bijvoorbeeld online bij je lokale boekhandel. Ik ben ook beschikbaar voor lezingen en workshops over plezier, zie mijn website.

Er is veel media-aandacht geweest voor het boek, bijvoorbeeld dit grote interview in Trouw; dit mooie gesprek over plezier en verzet bij de Damn Honey podcast; een nachtelijk persoonlijk gesprek bij Nooit Meer Slapen (Radio 1) en op televisie bij VPRO Boeken.

Plezier is vluchtig. Het is lastig te definiëren, maar je weet wat het is als je het hebt. Plezier beleven we allemaal, maar we doen dat op verschillende manieren – manieren die soms omstreden zijn. Plezier is namelijk verre van allemansvriend. Vanuit diverse hoeken klinken bezwaren. Voorbeelden zijn religieuze ideeën over zonde, culturele waarden zoals zelfdiscipline, psychologische zorgen over excessen en verslaving, of politiek-economische belangen die arbeid en productiviteit vooropstellen. Daarom worden plezierige ervaringen gereguleerd, veroordeeld en zelfs gepathologiseerd. Plezier gaat dan ook vaak gepaard met schuldgevoel, zie de bekende Engelse term guilty pleasure.

Het plezierige is dus politiek. Dat werd zichtbaar in de manier waarop plezier werd ingeperkt tijdens ‘corona’, maar de overheid heeft een veel langere traditie van het reguleren van plezier (denk drugs, seks). De Latijnse frase ‘brood & spelen’ wees al zowel op het belang als de lage waardering van plezier.

In een nieuw boek laat ik zien hoe plezier ons als samenleving voedt, verbindt maar ook verdeelt. Het onderzoekt het belang van plezier in een tijd waarin nut vaak voorop staan, en legt bloot waarom plezier meer is dan triviale luxe. Ik sprak met dertig uiteenlopende ‘plezierkundigen’, zoals een sekswerker, een sterrenchef en een scenarioschrijver. Op basis van hun inzichten formuleer ik de principes van plezier.

Schrijven kost tijd, tijd is geld. Steun de crowdfunding en help dit pleidooi voor plezier het licht te zien: https://www.voordekunst.nl/projecten/18850-meer-genieten-van-plezier-steun-leuk-1?utm_source=rss&utm_medium=rss

Voordat we door Instagram scrolden, bladerden we door tijdschriften. Voor iedere doelgroep was er een eigen blad (denk Arts en Auto, daadwerkelijk een – nog bestaand! – magazine). Net zoals Instagram meer meisjes en vrouwen bedient, werd de bladenmarkt overheerst door vrouwenbladen. In Nederland waren Margriet en Libelle koplopers, ze hadden een invloed die nu niet meer in te denken is. Oud-redacteur Marjan van Marle schreef een mooi boek over: Je beste vriendin: Libelle en Margriet als venster op de wereld.

Negentiende eeuw
Nederland blijkt een betrekkelijke laatkomer op dit gebied. In Engeland, Frankrijk en Duitsland krijgen vrouwenbladen al in de tweede helft van de achttiende eeuw voet aan de grond. De verandering komt met Pénelopé of maandwerk aan het vrouwelijk geslacht toegewijd dat voor het eerst verschijnt in 1821 (zie hier voor meer informatie). Het wordt gemaakt door een vrouw, Anna Barbara van Meerten-Schilperoort, die daarnaast een kostschool voor meisjes runt. Het blad is duur en moralistisch. Van Marle schrijft:

“en droeg telkens weer de boodschap uit dat de ‘werkkring’ van de vrouw het huisgezin was en dat zij zich dienstbaar diende op te stellen ten opzichte van haar – toekomstige – echtgenoot” (p. 16).

Het damesblad breekt enkele decennia later echt door. In de jaren 40 en 50 van de negentiende eeuw groeit het landschap. Van Marle onderscheidt drie categorieën: handwerk/modebladen; godsdienstige tijdschriften en amusementsbladen. In die laatste groep zat bijvoorbeeld poëzie en faits divers. Toen al splitsten bladen zich uit naar doelgroep, met aparte titels voor meisjes (Erina, Flora) en dames (het Damesweekblad).

De markt wordt internationaal: de Nederlandse De Bazar verschijnt in de jaren 60 van de negentiende eeuw. Het was een editie van het Duitse blad Die Modenwelt, dat maar liefst in zeventien verschillende landen verscheen en in 1884 een half miljoen abonnees heeft. De oplage van bladen stijgt in korte tijd snel: De Gracieuse gaat van 5000 exemplaren in 1964 naar 13200 in 1891.

De vrouwenstrijd of handwerk
De eerste feministische golf begint zo rond 1850, als vrouwen zich gaan inzetten voor onder andere kiesrecht en toegang tot hoger onderwijs. In de jaren 70 van de negentiende eeuw verschijnen er ook tijdschriften gewijd aan ‘de vrouwenkwestie’, schrijft Van Marle. Ons Streven en Onze Roeping richten zich op jonge vrouwen die betaald werk wilden verrichten. Hoewel deze titels afstand hielden van een “wilde emancipatie-geest” en volgens Van Marle de “toon en woordkeuze verre van radicaal” zijn, stelt zij dat deze bladen de vrouwenemancipatie wel op de kaart zetten.

Rond de eeuwwisseling is er sprake van een rijk landschap aan bladen: radicale vrouwentijdschriften maar ook handwerk- en modebladen. Oplages stijgen explosief. Dat zal ongetwijfeld mede te maken hebben gehad met de stijgende geletterdheid.  In 1924 verschijnt Het Rijk der Vrouw, een titel gericht op een zo groot mogelijk publiek, vol praktische onderwerpen als koken en mode. De abonnementsprijs was laag, het doel van de uitgever was dat iedereen het blad kon lezen. Het maakt de weg vrij voor de Libelle en de Margriet, beide opgericht in de jaren 30 van de twintigste eeuw en nu nog steeds populair.

Binnenkort meer over dit boek in een blogpost over de politiek van Libelle en Margriet. 

Vervaagt de grens tussen journalist en influencer als journalisten ook commerciele klussen aannemen? Freelance journalist Bente Schreurs stelt deze relevante vraag op de website van het Stimuleringsfonds voor de journalistiek. Journofluencers, noemt ze deze journalisten, een term die verder nog nauwelijks lijkt te bestaan (ik vond deze post op X) maar die de lading goed dekt.

Als voorbeeld noemt ze Jonas Kooyman, bekend geworden met De Havermelkelite, een instagram-account en nieuwsbrief. Hij werkte voorheen als freelance journalist en scoorde zelfs een felbegeerd contract bij NRC, maar is nu content creator. Hij werd steeds meer benaderd door bedrijven voor betaalde samenwerkingen en zag daar de financiële voordelen van. Vanwege zijn principes als journalist besloot hij zijn baan bij NRC op te zeggen.

Hij is niet de enige ‘journofluencer’. Schreurs:

“Ook journalisten als Tatjana Almuli en Lena Bril zijn in te huren als spreker of dagvoorzitter, en worden vertegenwoordigd door agency’s. Hoofdredacteuren van tijdschriften maken reclame voor modemerken op Instagram, zoals Yeliz Çiçek (Vogue) of Mandy Woelkens (LINDA.Meiden). In podcasts prijzen journalisten matrassen, maaltijdboxen en koffiemerken aan.”

Dat roept direct de vraag op hoe nieuw dit alles is. In tijdschriften is de grens tussen betaalde content en redactionele content altijd heel dun geweest. De zaken worden in het tijdperk van Instagram alleen niet meer gedaan met bladen, maar met personen. Bovendien schnabbelden (ook) serieuze journalisten vroeger bij.

Mediawetenschapper Mijke Slot duidt in het stuk:

“Wel nieuw is dat journalisten door sociale media zichtbaarder zijn geworden. ‘Vroeger stond de naam van een journalist alleen bij een stukje in de krant,’ zegt Slot. ‘Nu hebben sommige journalisten persoonlijke nieuwskanalen met een eigen schare volgers. Vooral voor freelancers is het aantrekkelijk om jezelf te profileren als mediapersoonlijkheid en eigen merk. Zodra je meer smoel krijgt, word je meer benaderd voor klussen, ook commerciële. Dat gaat hand in hand.'”

Beeld gegenereerd met AI (Lexica), prompt: “a realistic image of an influencer making a lot of money”

Dad jokes zijn per definitie niet grappig. Woordenboek Merriam-Webster nam de term in 2019 op als “a wholesome joke of the type said to be told by fathers with a punchline that is often an obvious or predictable pun or play on words and usually judged to be endearingly corny or unfunny”. Van Dale vertaalt het als “flauwe mop, flauwe woordspeling ((herhaaldelijk) verteld door een man van middelbare leeftijd), papagrap”. Dat kan niet kloppen, stelt de Deense psycholoog Marc Hye-Knudsen in een blogpost. Want als ze niet leuk zijn, waarom zijn ze dan zo populair? 

Dad jokes werken volgens Hye-Knudsen op ten minste drie niveaus: als woordspeling, als anti-humor en als “een soort van gewapende anti-humor als vaders ze gebruiken om hun kinderen plagend te irriteren of in verlegenheid te brengen”. Online kom je – logischerwijs – vooral Engelse voorbeelden tegen (zie bij Kakhiel), maar er is ook een Nederlandse reddit en mensen die zich erin specialiseren. Voorbeelden van een Nederlandse vadermoppen (wat me een beter woord lijkt dan papagrap):

Later wil ik vier dochters, dan noem ik ze allemaal Joyce. Als iemand dan vraagt hoe mijn kinderen heten kan ik zeggen dat het een multiple joyce-vraag is. (Jasper Schilder op Twitter)

Een boogschutter komt thuis, en zegt tegen zijn vrouw: Ik heb je gemist. (Pippin of Doom op reddit)

Het leeft onder de grond en helpt tegen de hoofdpijn. Een paracetamol. (Ben Jackinoff op reddit)

Anti-humor
Humoronderzoekers zien humor als een goedaardige overschrijdingen van de norm. Dad jokes zijn dus woordspelingen. Ze zijn een vorm van humor omdat ze taalkundige normen overschrijden. Kenmerkend is dat ze geen andere normen overschrijden. Daardoor zijn niet alle woordspelingen ook vadermoppen, schrijft Hye-Knudsen. Zo zijn woordgrapjes van seksuele aard geen dad jokes omdat ze sociale normen overschrijden. Vadermoppen zijn nooit beledigend, dat maakt ze namelijk geschikt voor vaders om aan kinderen te vertellen. 

De vermeende flauwheid heeft daarmee te maken. Hye-Knudsen: 

“Few people are committed enough to the linguistic norms that govern our everyday conversations for their breach to strike them as much of a violation in and of itself. As such, most people consider dad jokes (i.e., pure puns) a stale form of humour (Beck, 2015). Lacking force as humorous stimuli, puns are, at best, capable of producing a polite chuckle instead of genuine laughter – at worst, condemning groans and eye-rolls.”

Het geinige is nu juist volgens Hye-Knudsen dat het hardop vertellen van een flauwe grap een overschrijding is van de normen rond moppen tappen. En dat is dan dus juist weer wel grappig. Er is sprake van een paradox, van anti-humor: een dad joke kan zo flauw zijn dat hem vertellen grappig is. 

Pedagogische waarde
De associatie met mannen blijkt niet Angelsaksisch. In Japan kent men de oyaji gyagu [oude mannen-grap] en in Denemarken de onkel humor [omen-humor]. Vaders zijn typisch plageriger en uitdagender in hun spel met kinderen dan moeders, schrijft Hye-Knudsen. Tel dat op bij de gêne die kinderen gaan voelen als ze de puberteit naderen en zie daar de geboorteplaats van de vadermop: vaders zetten ze in om hun kinderen opzettelijk te generen. De lol is er niet voor het kind maar voor de verteller zelf, die plezier haalt uit de reactie van zijn kroost.

De opzettelijkheid leest Hye-Knudsen ook terug in de titels van boeken met zulke grappen: Dad Jokes for New Dads: Embarrass Your Kids Early! of Dad Jokes: 60 Dad Jokes That Will Make Your Kids Cringe. Het is daarmee gewapende anti-humor, van zachte vaders die zichzelf graag voor schut zetten als plagerige daad naar hun kinderen. Daar ziet Hye-Knudsen pedagogische waarde in:

“By continually telling their children jokes that are so bad that they’re embarrassing, fathers may push their children’s limits for how much embarrassment they can handle. They show their children that embarrassment isn’t fatal.”

De vadergrap is zo een soort vaccinatie: met kleine doses schaamte thuis toegediend ben je minder kwetsbaar voor verlegenheid elders.

Fake news, infodemic, post-truth: sinds Trump en daarna de coronacrisis is de aandacht voor onjuiste informatie online gigantisch. ‘Misinformatie’ (niet te verwarren met desinformatie) wordt gezien als een van de grootste problemen van onze tijd, zelfs als bedreiging voor de democratie. Zulke alarmistische berichten komen echter niet overeen met uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek. In een recent artikel [open access] worden zes misconcepties over misinformatie op een rijtje gezet.

1. Misinformatie is alleen een probleem van sociale media 
Dit lijkt al snel zo, omdat wetenschappers veel onderzoek doen naar sociale media. Dat is namelijk relatief makkelijk: sociale media zijn eenvoudiger te doorzoeken en te kwantificeren dan conventionele media. Maar ook voordat we Twitter en Facebook hadden verscheen er misinformatie in de media. Conventionele media werden en worden daarop minder onderzocht, en zo ontstaat een vertekend beeld.

2. Het internet staat bol van misinformatie 
Mensen gebruiken het internet niet om nieuws te zoeken, mensen communiceren er met anderen en zoeken vermaak. Online nieuwsconsumptie is maar een heel klein onderdeel van het nieuwsdieet: het merendeel van de mensen kijkt daarvoor naar de televisie of leest een krant.

“Where is misinformation in all that? It represents 0.15% of the American media diet and 0.16% of the French (Cordonier & Brest, 2021). In addition, misinformation consumption is heavily skewed: 61% of the French participants did not consult any unreliable sources during the 30 days of the study (Cordonier & Brest, 2021), and a small minority of people account for most of the misinformation consumed and shared online (Grinberg et al., 2019)”.

3. De leugen gaat sneller dan de waarheid
Ook hier gaat om precisie: wat wordt precies gezien als misinformatie en wat als waarheid? Er is heel veel ‘waarheid’ die extreem snel de wereld over gaat, denk aan de foto van Messi die de wereldbeker vasthoudt. Welke categorieën onderzoekers gebruiken doet er toe: gaat het alleen om pseudowetenschap en complottheorieën, of ook om hyperpartisan en junk-sites?

4. Mensen geloven alles wat ze op internet zien
Prevalentie is niet hetzelfde als effect, mensen zijn geen sponsjes die klakkeloos alles aannemen. Bovendien is delen en liken niet hetzelfde als geloven. Mensen sturen misinformatie (ook) door om te socialiseren, om woede te uiten of om te lachen.

5. Een groot deel van de mensen is misinformed
Geloof in complottheorieën is heel lastig te meten. Het wordt bovendien vaak gedaan met ja/nee-antwoordmogelijkheden, zonder ‘weet niet’-optie. Dat leidt tot overrapportage van het aantal mensen dat onjuist geïnformeerd is.

6. Misinformatie is van grote invloed op het gedrag van mensen
Zelfs wanneer mensen misinformatie voor waar aannemen, betekent dat niet dat ze hun gedrag erop aanpassen. Ook hier gaat het weer om moeilijk meetbare zaken. Laat iemand zich niet vaccineren omdat hij in complottheorieën gelooft? Of gelooft hij in complottheorieën en laat hij zich niet inenten vanwege een laag vertrouwen in de overheid? Mensen die dachten dat Obama Islamitisch was, waren veelal mensen die een hekel hadden aan Obama. Denken dat hij een moslim was had daarom geen invloed op stemgedrag – op hem zouden ze toch al niet stemmen.

Implicaties
Conclusies uit wetenschappelijk onderzoek moet je duiden: het moet duidelijk zijn wat precies is onderzocht en wat dat betekent. Onderzoek naar misinformatie wordt veelal gedomineerd door big data en experimentele onderzoeksontwerpen, terwijl receptieonderzoek nauwelijks wordt gedaan: hoe geven mensen betekenis aan zulke informatie? Daar ligt een taak voor onderzoekers en het cliché ‘we moeten meer onderzoek doen’ is dan ook een belangrijke aanbeveling van dit artikel. Maar ook journalisten dragen verantwoordelijkheid.

Bij het schrijven moest ik denken aan War of the Worlds, en de vermeende massapaniek die het hoorspel veroorzaakte. Niet waar, legde hoogleraar journalistiek Mark Deuze onlangs uit in Geeky Dingen, er is weinig bewijs dat mensen dachten dat het echt was. Maar kranten schreven de dag erna over het gevaar van zulke radio-uitzendingen en de schande van massadeceptie. Dat paste in hun straatje: destijds was radio hun grote concurrent. Sociale media zijn dat nu, en vanuit dat perspectief is het goed te verklaren waarom traditionele nieuwsmedia graag de invloed van misinformatie aandikken.

Gevonden via de Nieuwscheckers nieuwsbrief. 

Het archief van Fotopersbureau De Boer, opgericht in 1945, is bijzonder rijk: het bevat zo’n twee miljoen 33mm negatieven waarop 250.000 gebeurtenissen zijn vastgelegd. Dat zijn grote nationale zaken, maar ook kleinere onderwerpen werden gefotografeerd. In de geesteswetenschap wordt er volop onderzoek gedaan met automatische tekstherkenning en computergestuurde modellen, maar voor beeld is dat lastiger. Bestaande computermodellen kunnen aan beelden gemakkelijk labels hangen, zoals of het gaat om illustraties of een foto, welke beelden op elkaar lijken of wat voor objecten erop te zien zijn. Maar zulke labels zijn vaak ahistorisch en weinig relevant (‘parkeermeter’, ‘frisbee’).

Mediawetenschapper Melvin Wevers en historici Nico Vriend en Alexander de Bruin ontwikkelden een manier waarop computers scènes kunnen herkennen [vrije toegang]. Ze trainden een Convolutional Neural Network (CNN) om op basis van groepen pixels zo goed mogelijk de content van een beeld te beschrijven.

De onderzoekers hielden eerst interviews met erfgoeddeskundigen en archiefbezoekers om te achterhalen wat zij belangrijk vonden. Dat bleken scènes te zijn, anders gezegd “environment(s) in the world, bounded by spaces where a human body would fit”. Vervolgens voedden ze de computer met nieuwe lessen bovenop de bestaande categorisaties. Het mooie aan dit archief is namelijk dat alle foto’s vroeger zijn voorzien van metadata over wat erop staat. Ze gebruikten dus een bestaand model om zo hun nieuwe model te ‘jumpstarten’.

Voor deze vorm van machineleren is slechts een klein aantal cases nodig. Op basis van een subset van 2.500 beelden bedachten ze 115 unieke categorieën, zoals ‘voetbal’ en ‘bruiloft’. Het bleek dat scènes gedefinieerd werden aan de hand van een object (‘standbeeld), een locatie (‘park’) of een activiteit (‘fietsen’). Het model bleek goed te werken: in negen van de tien gevallen was het juiste resultaat een van de eerste vijf resultaten.

De kranten stonden de afgelopen weken vol met berichten over hittegolven, vaak met een gealarmeerde ondertoon. Gek genoeg bevatten zulke artikelen voornamelijk foto’s van vrolijke strandgangers of kinderen met waterpret. Dat ontdekten wetenschappers van de Universiteit van Exeter. Door die foto’s ‘vergeten’ we het snel veranderende klimaat en de gevaren van hittegolven voor kwetsbare groepen.

‘Het is nog lang niet voorbij: ook na hittegolf blijft het heerlijk zomerweer’ kopte de Telegraaf. En RTL Nieuws schreef: ‘De eerste hittegolf van het jaar lijkt eraan te komen: vanaf dinsdag’. Boven beide artikelen prijken afbeeldingen van tevreden, zomers geklede mensen die verkoeling op het strand zoeken. Niets mis mee toch?

Wel als het aan de wetenschappers van de universiteit van Exeter ligt. Door zulke vrolijke zomerfoto’s worden de (soms onzichtbare) gevaren van hittegolven vergeten. Zij ontdekten dat ruim een derde van de artikelen over hittegolven en klimaatverandering vergezeld gaat van een afbeelding van spelende kinderen in het water of ontspannen strandgangers. De gevaren van extreme hitte voor ouderen en kwetsbare groepen en het veranderende klimaat blijven zo onderbelicht.

Dor landschap of waterpret?
De wetenschappers analyseerden de berichtgeving over hittegolven en klimaatverandering van de vijf meest bezochte nieuwssites in Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk tijdens de hittegolven van 2019. Ze verdeelden de afbeeldingen bij de artikelen in een aantal categorieën, zoals ‘foto’s van de zon’, ‘dorre landschappen’, ‘vrijetijdsactiviteiten in de zon’ of soms meerdere categorieën tegelijkertijd. Daarnaast bepaalden ze per foto of deze een positieve of negatieve lading had.

Wat bleek? Van alle artikelen over hittegolven en klimaatverandering tijdens de hittegolven van 2019 gebruikten Nederlandse en Britse kranten het vaakst foto’s uit de categorie ‘vrijetijdsactiviteiten in de zon’ (51 procent en 48 procent). Het overgrote deel van deze foto’s had een positieve lading, zoals vrolijk zwemmende mensen of kinderen die in de lucht springen van plezier. Op de achtergrond van deze foto’s staat vrijwel altijd een strakblauwe lucht, het strand of de zee. Duitsland (28 procent) en Frankrijk (38 procent) deden dat iets minder.

In deze landen kozen de kranten bij artikelen over hittegolven en klimaatverandering het vaakst voor foto’s van ‘hitte’ (Duitsland 68 procent, Frankrijk 46 procent). Meestal ‘negatieve’ foto’s van zonnestralen met felle oranje en rode kleuren of thermometers met ongewoon hoge temperaturen. Volgens de onderzoekers maken zulke afbeeldingen lezers meer bewust van de gevaren van hittegolven, maar één belangrijk element ontbrak: mensen. Hierdoor lijkt het gevaar voor (kwetsbare) mensen nog steeds minimaal, om nog maar te zwijgen over de gevaren voor dieren en de natuur.

Belang van afbeeldingen
Nu hittegolven door het veranderende klimaat steeds vaker voorkomen ¬– met alle gevaren voor ouderen, jonge kinderen en mensen met medische condities van dien – is het tijd om hier op een andere manier over te communiceren, menen de wetenschappers. Ze wijzen op eerder onderzoek waaruit blijkt dat chronisch zieke en/of oudere mensen (die serieus gevaar lopen bij hittegolven) zichzelf niet als risicogevallen beschouwen bij extreme hitte.

Hittegolven moeten niet meer verbeeld worden als gezellig vakantieperiodes, maar als een oncomfortabele, nieuwe realiteit, stellen de wetenschappers. Maar hoe doe je dat zonder de lezer te veel angst aan te jagen?

De onderzoekers dragen het Algemeen Dagblad aan als lichtend voorbeeld voor andere media. Als enige krant plaatsten zij regelmatig foto’s die oplossingen en mogelijke toekomstscenario’s lieten zien. Bijvoorbeeld van een familie die in een woonkamer met vermoeide gezichten voor de ventilator zit. Precies die realistische weergave van de dagelijkse omgang met de hitte hebben we volgens de onderzoekers nodig om ons aan ons veranderde weersklimaat aan te passen. Want we kunnen niet eeuwig de hitte blijven ontvluchten in de stadsfontein of op het strand.

Dit stuk verscheen eerder op de website van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.

CC beeld: kien virak op Pixabay. 

Het klinkt bijna te eenvoudig, maar het Truth-by-Repetition (TBR) effect is wel degelijk uitgebreid beschreven in eerder onderzoek maar dan voor uitspraken die misschien wel waar zouden kunnen zijn. Het is een van de redenen waarom het moeilijk kan zijn om onderwijsmythes uit te roeien. Het is echter nog niet aangetoond voor statements die duidelijk vergezocht en verkeerd zijn, zoals ‘de aarde is in feite een perfecte kubus’. Niemand zou dit toch geloven als je het vaak genoeg herhaalt?

Wel, Belgische onderzoek bij – weliswaar Amerikaanse – proefkonijnen [abstract] toont aan dat het wel degelijk mogelijk is om een groep mensen te doen twijfelen. De deelnemers moesten op een schaal aangeven hoe mogelijk de verschillende uitspraken waren en uitspraken kwamen herhaaldelijk voorbij. Het TBR-effect speelde meest bij minder extreme uitspraken, maar toch… Van de 232 proefpersonen gingen 53 procent gaandeweg de van de pot gerukte claims meer gaan geloven. Bij 19 procent was er geen TBR-effect, bij 28 was er een negatief TBR-effect, die werden steeds uitgesprokener in hun inschatting van onzin.

En hoeveel herhalingen zorgden nu voor dit effect bij uitspraken zoals de aarde is een kubus? Vijf keer. Ik herhaal: vijf keer. Heb ik trouwens al vijf keer gezegd?

Dit stuk verscheen eerder op Pedro’s blog X, Y of Einstein. 

Nieuwscheckers is het factcheck-initiatief van de opleiding Journalistiek en Nieuwe Media van de Universiteit Leiden. Studenten leren zo factchecken en hun inzichten zijn beschikbaar voor het publiek. In aanloop naar de Gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart is er een speciale factcheckmarathon, waarin twintig studenten én journalisten van persbureau ANP en onderzoeksredactie Pointer beweringen van politici checken.

Inmiddels is er al een aantal factchecks verschenen: zo blijkt de uitspraak van ChristenUnie Amsterdam in haar verkiezingsprogramma dat bijna een kwart van de kinderen in Amsterdam opgroeit in armoede onjuist te zijn en kloppen uitspraken niet van Bij1 Utrecht over het aantal leegstaande woningen.

De factchecks verschijnen op de websites van Nieuwscheckers en Pointer, en ANP verspreidt ze naar alle Nederlandse media.

Tien jaar geleden was het echt een buzzwoord: transmedia, liefst samen met het toen al even hotte storytelling: transmedia(al) storytelling. Journalisten en andere mediamakers zouden hun boodschap in de vorm van een verhaal moeten brengen. Dat zouden ze niet alleen in een krant of televisieprogramma moeten vertellen, maar over verschillende media heen.

Vorm en kanaal
Inmiddels is die hype gaan liggen, maar de termen multimediaal – crossmediaal – transmediaal zie je nog regelmatig opduiken. Ze lijken inwisselbaar, maar dat zijn ze niet. Ik volg hier de uitleg van mediawetenschapper Kevin Moloney. Het verschil zit volgens hem steeds in de vorm die een mediatekst kan aannemen, dus is het een boek, film, serie, game, comic, etc. Iedere vorm heeft eigen regels en kenmerken. Zo kan je een televisieserie heel goed een personage uitdiepen en kan je in een comic makkelijk en goedkoop een wereld schetsen.

Daarnaast verschillen multimediaal – crossmediaal – transmediaal in de gebruikte kanalen. Het gaat dan om distributie: is iets te zien in een krant, op televisie, in een museum, op een PC of game-consule, in de bioscoop? Die kanalen hebben vaak eigen vormen, maar die overlappen niet volledig. Series zie je vooral op televisie maar ze kunnen ook via YouTube gedistribueerd worden.

Multimedia = één verhaal in verschillende vormen via één kanaal. Een krant kan een multimedia-productie maken, met beeld, geluid en tekst. ‘Snowfall’ (2012) van The New York Times is een van de beroemdste journalistieke multimedia-producties.

Crossmedia = één verhaal via verschillende kanalen. Reclamemakers zijn hier heel erg goed in. Coca-Cola vertelt je in een campagne voor televisie en printmedia exact dezelfde boodschap, met ongeveer hetzelfde beeld en dezelfde tekst en slogan.

Transmedia = één verhalenwereld met veel verhalen in verschillende vormen via verschillende kanalen. Het makkelijkste voorbeeld hier zijn de werelden van StarWars en Marvel. Het MCU (Marvel Cinematic Universe) is een zorgvuldig opgebouwde verhalenwereld waarin een groot aantal superhelden elkaar soms tegenkomt. Het speelt zich niet alleen af in comics en films, maar ook in televisieseries. Een belangrijke naam in de conceptualisering en onderzoek naar transmediaal storytelling is Henry Jenkins, zie hier zijn uitleg ervan.

Kosten en baten
Multimediaal – crossmediaal – transmediaal hebben zo hun eigen voordelen maar ook hun kosten. Met transmediaal storytelling bereik je grotere publieken maar is het wel noodzakelijk partnerschappen aan te gaan. We zien dat Disney hier heer en meester is: het bedrijf bezit zowel StarWars als Marvel. De juridische strijd om de rechten over de verschillende superhelden is een hevige waar veel op het spel staat: het publiek vindt het geweldig om de bekende helden samen te zien en betaalt daar grof geld voor.

Nu, tien jaar na de hype, is het opmerkelijk om te zien hoe weinig kranten eigenlijk doen op transmedia-vlak. Dat zal ongetwijfeld te maken hebben met die partnerschappen. Als voorbeeld: liever ontwikkelt NRC Handelsblad eigen podcasts dan samen te werken met een podcastuitgever als Dag & Nacht Media. Daardoor hoor je in de podcast Haagse Zaken redacteuren ongeveer dezelfde verhalen vertellen als die zij opschrijven in de krant – wat het meer crossmedia maakt, dan transmedia.