Home / Blog / Samenzweringstheorieën zijn een teken van vooruitgang

Samenzweringstheorieën zijn een teken van vooruitgang

LATER LEZEN

De Westerse cultuur zit vol met complottheorieën, bijvoorbeeld over de moord op JFK of over de aanslagen op de Twin Towers. Sociaalwetenschappers wijzen deze ideeën altijd af omdat ze tegengesteld zouden zijn aan moderne rationaliteit, wetenschappelijke objectiviteit en rede. In een essay in European Journal of Communication [abstract] beargumenteert socioloog Stef Aupers dat ‘conspiracy culture’ helemaal geen tegenhanger van moderniteit is, maar dat samenzweringstheorieën een radicale manifestatie zijn van wantrouwen dat diep geworteld zit in het idee van moderniteit.

We leven in een klimaat waarin aan de waarheid van alles wordt getwijfeld. Parodoxaal genoeg leidt dat ook tot het idee dat alles waar kan zijn. Tachtig procent van de Amerikanen gelooft dat hun overheid meer weet van buitenaards leven dan ze loslaat. Populaire cultuur is doorspekt met complottheorieën. De Da Vinci Code, The Matrix en 24 spelen allemaal met de paranoïde assumptie dat de sociale realiteit slechts een illusie is die bestaat om de geheimen krachten te verhullen die eigenlijk de loop van de geschiedenis bepalen. Steeds wanneer er een echte samenzwering ontdekt wordt, wordt het idee gevoed dat andere complottheorieën ook wel eens waar zouden kunnen zijn. Met name Watergate speelt hierin een belangrijke rol.

Samenzweringstheorieën zijn volgens Aupers reacties op ontwikkelingen zoals de verminderde invloed van traditie en de groei van bureaucratische staten. Het zijn strategieën om om te gaan met de angst die deze ontwikkelingen met zich mee brengt: het vinden van verklaringen voor schijnbaar onverklaarbare krachten.

De onzekerheid over hoe de wereld in elkaar zit, wat echt is en wat niet, hoort bij moderniteit: het volgt op het wegvallen van de zekerheden die traditie en religie brachten. Aupers concludeert:

Conspiracy culture, then, is above all about the construction of ultimate meaning that is resistant to the meaning-eroding forces of modernity (p. 32).