Een betrouwbare survey onder Amerikaanse tieners laat zien dat 16 procent AI gebruikt voor ‘casual conversation’, 12 procent vraagt AI-chatbots om emotionele steun of advies. Het onderzoek van PEW bevat nog meer interessante statistieken, maar ik wil in deze blogpost inzoomen op de band die ze met AI hebben. Wat voor vragen en zorgen komen er op als we AI niet beschouwen als digitale tool maar als een vorm van relationele technologie?

Afhankelijkheid
Technology Review sprak met meerdere, opnieuw Amerikaanse, tieners en daaruit komt een divers beeld. De meesten komen met AI in aanraking omdat het ingebouwd zit in zoekmachines, schoolplatformen en apparaten, of omdat ouders en docenten het introduceren. Opvallend is dat vooral de jongere kinderen AI niet actief opzoeken zoals ze wel doen met sociale media of smartphones. Het artikel portretteert vervolgens een aantal tieners en hun band met AI.

De één mijdt AI vanwege de ecologische kosten, de ander maakt zich zorgen over de manier waarop AI het vermogen tot zelfstandig en creatief denken kan verzwakken. Over de hele linie willen de jongeren dat AI een gereedschap blijft onder menselijke regie, geen vervanging van hun denken, creativiteit, relaties of professioneel oordeel. Hun zorgen gaan minder over het directe verlies van eigen banen, en meer over bredere sociale effecten: desinformatie, bias, milieuschade, verzwakking van kritisch denken, onveilige content, misleiding en overafhankelijkheid.

Interessant is het verhaal van Evelyn (13) met diabetes. Voorspellende algoritmen die glucosespiegels en insulinedosering managen verminderen het risico op gevaarlijke nachtelijke hypo’s. Hier ontstaat een band met AI die veel verder gaat dan handige hulp bij huiswerk. In dat kader is ook dit andere artikel van Technology Review relevant: ‘What happens when a kid’s robot best friend dies?’

Robotvriendjes
Moxie is een speels robot-vriendje. De makers beweren dat ze “neurodivergente kinderen kunnen helpen door gezelschap te bieden en hen te laten oefenen met oogcontact maken, op hun beurt wachten en andere sociale vaardigheden die normaal gesproken door therapeuten worden aangeleerd”.  nderzoekers zien potentie: sociale robots zijn geduldig, voorspelbaar en kunnen sommige kinderen juist helpen om oogcontact te maken of gesprekken te beginnen. Tegelijk is de wetenschappelijke basis dun. Ook spelen mogelijk stereotypen een rol, namelijk het idee dat mensen met autisme liever met machines praten dan met mensen.

Het artikel benoemt een aantal ethische kwesties. Dit robotje is geen vriend, maar een product in een platformeconomie. Wat betekent het om een AI in de slaapkamer van een kind te zetten dat gevoelige informatie verzamelt, zonder dat altijd helder is waar die data belandt? En wat gebeurt er als een robot onverwacht reageert op ernstige emotionele onthullingen, of juist helemaal niet?

Daarnaast is er nog een ander groot probleem dat het voorbeeld van Moxie duidelijk maakt. Toen maker Embodied in 2024 de stekker uit de servers trok, werden veel Moxies in één klap onbruikbaar; kinderen verloren een vriend omdat een bedrijf een zakelijke beslissing nam.

Beeld gegenereerd met ChatGPT. 

Toen ik in 2015 in een tweedejaarsvak laptops verbood tijdens de hoorcolleges was het huis te klein. Studenten wilden er niets van weten, hoezeer ik mijn decreet ook onderbouwde met wetenschappelijk onderzoek dat met de hand aantekeningen maken beter was. Aan het einde van het vak waren ze echter om en erkenden ze de voordelen. Vorig jaar verwachtte ik eenzelfde stroom aan klachten toen ik voor een vak aan de UvA hetzelfde verbod invoerde. Maar de tijden waren veranderd: op een enkeling na stemden de studenten gedwee in.

“Gen Z is bringing pen and paper back to the workplace” kopte Business Insider deze week. “Gen Z workers are embracing the decidedly low-tech: premium notebooks, colorful desk pads, handwritten notes, and the humble Post-it.” Een voorkeur dus voor analoog werken. Jonge werknemers zouden zelfs vaker handmatig notities te maken dan boomers, en ruim de helft laat liever een post-it voor een collega achter dan een DM te sturen, mede uit digitale vermoeidheid door de constante stroom Slack-, mail- en Teams-notificaties.

Het past binnen de algemene tendens van jongeren om van hun telefoons af te willen, zoals ze ook zeggen liever offline te willen daten dan via apps. Let wel: er is een verschil tussen zeggen en doen.

De Chinese overheid neemt maatregelen tegen emotionele interacties tussen AI en gebruikers. De laatsten ervaren dit als gedwongen break-ups, schrijft techblog Rest of World. Chatbots moeten vanaf nu actief emotionele afhankelijkheid tegengaan. Concreet: grote techbedrijven als ByteDance (Doubao), Alibaba en Tencent hebben in reactie de AI agent-functies verwijderd waarmee gebruikers gepersonaliseerde companions konden maken, van vriendjes tot overleden familieleden.

Het opbouwen van zo’n intense relatie met een AI gaat makkelijker dan je denkt, lees ik in Technology Review. Redacteur Rhiannon Williams bespreekt onderzoek naar hoe mensen per ongeluk een relatie krijgen met een chatbot.

Geleidelijk proces
MIT deed onderzoek naar de Reddit-community r/MyBoyfriendIsAI (27.000+ leden), een adults-only forum waar mensen praten over hun romantische relaties met chatbots. Hun belangrijkste bevinding: veel gebruikers zochten helemaal niet bewust naar een AI-partner. Ze begonnen met een praktisch doel (hulp bij een kunstproject, schrijven, problemen oplossen) en belandden gaandeweg in een emotionele band. Het ging dus vooral om generieke chatbots, zoals ChatGPT, en niet om expliciete AI companions als Replika.

Slechts 6,5 procent van de forumgebruikers zegt bewust een AI-companion te hebben gezocht. De rest beschrijft het ontstaan van hun relaties als een geleidelijk proces, in de taal die we kennen van conventionele relaties (“diepe gesprekken”, “wederzijds vertrouwen”).

Morele paniek?
Veel leden van r/MyBoyfriendIsAI zeggen te weten dat hun AI-partner niet echt of sentient is. Toch ervaren ze de relatie als betekenisvol. Dat werpt niet alleen ontwerpvragen op en verantwoordelijkheid voor de makers, maar het legt ook een diepere sociale kwestie bloot: waarom ‘vallen’ mensen hiervoor?

Ongeveer een kwart van de gebruikers noemt als voordelen van hun relatie met AI minder eenzaamheid, een beter gevoel van mentale gezondheid en een plek om emoties te uiten. Voor mensen die ‘al ergens doorheen gaan’ kan een chatbot een vorm van ondersteuning zijn als daadwerkelijke mensen ontbreken, tekortschieten of niet voor handen zijn.

Een klein 10 procent erkent dat ze emotioneel afhankelijk zijn van een machine. Communicatiewetenschapper Linnea Laestadius zegt in het stuk:

“The demand for chatbot relationships is there, and it is notably high—pretending it’s not happening is clearly not the solution … We’re edging toward a moral panic here, and while we absolutely do need better guardrails, I worry there will be a knee-jerk reaction that further stigmatizes these relationships. That could ultimately cause more harm.”

Dilemma 
Zoals altijd met media-effecten zijn mensen die toch al kwetsbaar waren het meest gevoelig. Hier zit de kern van het dilemma voor (overheids)reacties op dit fenomeen. Wil je dat deze mensen zich nóg eenzamer voelen, of laat je ze omgaan met systemen die tegelijk kunnen steunen én manipuleren? Wat betekent het om deze mensen over te leveren aan techbedrijven die gedreven worden door winstmaximalisatie en die systemen zo inrichten dat mensen zo lang mogelijk blijven chatten? En wat zegt het over de staat van onze samenlevingen, waarin eenzaamheid een alsmaar groter probleem wordt?

Beeld gegenereerd met Microsoft Copilot. 

Zorgen over AI en onderwijs richten zich aanvankelijk vooral op consequenties voor toetsing: wat is onderwijs nog als studenten alles met ChatGPT kunnen schrijven? Nu gaan berichten vaak over cognitieve achteruitgang, zoals dit artikel dat ik vanochtend kreeg toegestuurd met de heldere kop ‘College Students Losing Ability to Participate in Class Discussions Because They Offloaded Their Thinking to AI’.

De toon is alarmistisch en overdreven (“students from all layers of society have become empty vessels that parrot the outputs of AI without critically engaging with the subject matter at hand”). Toevallig las ik vanochtend ook een ander artikel over de cognitieve kosten van AI, waarin verschillende concepten over AI en kenniswerk ontleed worden en vanuit een ander perspectief bezien worden.

Auteur Johannes Kleske noemt zichzelf een kritische futurist en wijst op een blinde vlek: al die concepten zijn diagnoses van het individuele brein, terwijl de omstandigheden die deze effecten veroorzaken organisatorisch van aard zijn. Hij heeft het dan over de bedrijven waarin AI gebruikt wordt, maar wat betekent zijn analyse voor het hoger onderwijs en de manier waarop universiteiten omgaan met AI?

Cognitive offloading
Het eerste concept is redelijk neutraal en gaat over het uitbesteden van mentale processen aan externe hulpmiddelen: dingen opschrijven in plaats van ze te onthouden of een rekenmachine gebruiken in plaats van hoofdrekenen. We zijn daarover niet in paniek, al is het altijd goed om op te merken (zoals Kleske doet) dat Socrates naar verluid mopperde over het verlies van onze geheugenvaardigheden dankzij de uitvinding van het schrift.

Cognitive debt
Het tweede concept is een stapje erger. ‘Cognitieve schuld‘ werd gemunt in 2025 en verwijst naar wat er gebeurt als we het denken overslaan en direct naar het antwoord gaan, zonder dus de antwoorden te begrijpen. Het lijkt op het concept technische schuld in softwareontwikkeling, als een team code levert zonder degelijke architectuur.

Kleske plaatst een belangrijke kanttekening:

“The metaphor is useful, but it has a blind spot. Technical debt is a conscious trade-off. A team decides to ship fast and clean up later. Cognitive debt, in most cases, is not that. It accumulates under pressure, not by choice: forty more emails, three more deliverables due by Friday. The distinction matters.”

“You are offloading too much. You are accumulating debt. Your skills are atrophying. The prescription, implicitly, is personal too: be more disciplined, think harder, resist the shortcuts.”

Elk van deze vijf concepten gaat in zekere zin over handelingsvermogen, zoals Kleske laat zien met deze handige tabel.

De inzichten van Kleske wijzen op het belang van het ontwikkelen van AI-agency: mensen zouden bewust moeten kiezen hoe ze AI inzetten, zonder zich erin te verliezen. Dit idee sluit goed aan bij dat van AI-geletterdheid. Eerder ontwikkelde ik samen met collega’s een voorstel voor een AI-index die daar stapsgewijs naartoe werkt, in een eigen aparte leerlijn. AI-geletterdheid is precies de tegenbeweging tegen de escalatie hierboven: studenten leren herkennen wanneer ze aan het uitbesteden, afkalven of capituleren zijn.

De vraag die nu voor universiteiten ligt is: hoe richten wij onderwijs en toetsing zo in dat AI studenten helpt om beter te denken in plaats van minder? De voorgestelde AI-index (met duidelijke niveaus van ‘geen AI’ tot ‘AI als co-piloot’ en bijbehorende eisen rond proces, monitoring en reflectie) past daar goed bij. Per opdracht kunnen docenten kiezen welk soort denkwerk hij vereist en welke AI-ondersteuning en -verantwoording daarbij passend zijn, terwijl studenten steeds worden aangemoedigd om zichtbaar zelf te blijven nadenken.

Momenteel volg ik de BKE, een professionaliseringsprogramma voor docenten in het hoger onderwijs dat me (hopelijk) het predikaat ‘toetsbekwaam’ gaat opleveren. Samen met UvA-collega’s Saar Mollen en Marten Stienstra boog ik me voor een groepsopdracht op AI in toetsing. Binnen de academische wereld wordt AI daarbij vaak gezien als bedreiging: hoe gaan we fraude tegen? Maar voor toetsing en docentprofessionalisering kan het ook een kans zijn: om de samenhang tussen leerdoelen en toetsen onder de loep te nemen en beter af te stemmen.

We spraken met collega’s van verschillende universiteiten en bekeken diverse beleidsdocumenten, waaronder bestaande AI-indices van Tilburg University en de Universiteit Utrecht. Het resultaat was naast een presentatie in de BKE ook een beleidsdocument met daarin uitgangspunten voor AI-beleid, aanbevelingen voor beleid en een voorstel voor een eigen UvA AI-index.

Uitgangspunten

1. De universiteit is er niet om studenten te leren hoe je zo efficiënt mogelijk gebruik maakt van AI tools, maar universiteiten zouden studenten moeten leren wanneer, hoe en waarom je AI verantwoord en kritisch kan inzetten.
2. Bepaalde AI-praktijken keuren we af (verbieden we); bepaalde AI-praktijken juichen we toe. Welke wel en niet hangt af van de leerdoelen van het specifieke vak.

Studenten moeten werken met UvA AI Chat of door de docent goedgekeurde AI-toolS (AVG-conform). Docenten kunnen afwijken van de index, specifieke opdrachtinstructies zijn leidend, binnen bredere beleidskaders en regelgeving (OER).

Inzichten
AI-geletterdheid zou een eigen leerlijn moeten zijn, waarin studenten aan het begin van hun studie leren hoe te redeneren, argumenteren, schrijven etc. zonder AI en hier ook passend op getoetst worden. AI wordt dan een academische vaardigheid, die verbonden is aan bestaande vaardigheden, zoals bronkritiek, argumentatie, analyse en methodologisch bewustzijn. Net als in de rest van de wetenschappelijke praktijk staan transparantie en verantwoordelijkheid voorop. De student is eindverantwoordelijk en moet altijd kunnen uitleggen wat ingeleverd is en daarop kritisch kunnen reflecteren: waarom is AI ingezet, wat voegde het toe, wat waren de beperkingen?

De voorgestelde index kan daarbij een handig hulpmiddel zijn, waarbij studenten gedurende hun bacheloropleiding van een laag AI-index-niveau steeds hoger gaan. Dit betekent fundamentele herziening van bestaande eindtermen: welke competenties blijven cruciaal en welke moeten worden geherformuleerd?

Aanbevelingen
Zo’n integratie van AI in het toetsen vereist in de eerste plaats heldere institutionele kaders. Opleidingen moeten eenduidig AI-niveaus hanteren en er moeten conventies/standaarden worden opgesteld voor promptlogs en reflectieonderdelen. Deze moet ook transparant aan studenten worden gecommuniceerd. Onderwijsinhoud en beoordelingsinstrumenten moeten worden aangepast.

Daartoe is ook professionalisering van docenten nodig. Zo vraagt promptbeoordeling om verregaande AI-geletterdheid van docenten. Zij moeten inzicht hebben in de werking, beperkingen en epistemologische implicaties van gen-AI, binnen de kaders van de EU AI act. Dit is zowel kostbaar als tijdrovend, en bestaande digitale vaardigheden variëren al sterk.

Klik op de afbeelding om te vergroten.

Jacqueline Kleijer is al jaren een veelgevraagd spreker op het gebied van media-opvoeding. Onlangs rondde ze een masterscriptie af over de manosphere: ze onderzocht aan de hand van interviews hoe jongens van 11-15 jaar ultrarechtse online content ervaren en beleven. Haar doel was om die jongens te begrijpen (verstehen zeggen we in de sociale wetenschap) om er zo ook beter op te kunnen reageren. Elf tips om met jongens over de manosphere praten:

1. Neem het serieus
Het internet neemt deze jongens serieus, doe dat zelf ook. Bagatelliseer uitspraken niet, reageer niet (alleen) geschrokken, zet het niet weg. Erken de complexiteit van wat er speelt. Besef: tegenspraak betekent niet dat het gesprek mislukt, pubers spreken soms tegen om het tegenspreken.

2. Begin het gesprek al in de vroege puberteit
Al bij 11–12 jaar spelen deze processen, wacht dus niet te lang. Wat onweersproken blijft, kan ‘waarheid’ worden.

3. Zie de digitale wereld als opvoedruimte
Kinderen worden mede opgevoed door het internet en als volwassenen het gesprek niet voeren, doen influencers dat. De online wereld is een zorg-, politiek- en ethisch domein.

4. Begrijp wat eronder zit: erbij horen en erkenning
Zie het niet/alleen als gevaar, maar als ontwikkelfase. Pubers zoeken erkenning en status; rebellie en grenzen opzoeken horen bij deze leeftijdsfase (niets voor niets heet de scriptie Piemels en hakenkruizen). Het gaat vaker om conformisme dan ideologie.

5. Laat hem zich gezien voelen
Geef inhoudelijke complimenten, focus op gedrag en inzet (en dus niet op uiterlijk!).

6. Blijf in verbinding
Open de deur en houd de deur open. Breng bewust tijd samen door. (En leg zelf je telefoon weg tijdens gezamenlijke momenten!)

7. Stel open vragen
Afwijzing van ideeën kan voelen als afwijzing van hem en moraal opleggen werkt niet. Begeleid in plaats van te preken, stel open en onderzoekende vragen:

Waarom denk je dit? Waar heb je dat vandaan? Mag ik eens meekijken? Wat vind je er zelf van? Wat maakt dit belangrijk voor jou?

8. Gebruik indirecte vormen
Ga niet tegenover elkaar zitten, maar praat tijdens het wandelen of in de auto. Kijk samen een film en bespreek thema’s via het verhaal. Zet positieve rolmodellen in (nb: dit zijn vaak mensen dichtbij huis, denk aan een oom, trainer, buurman).

9. Stimuleer kritisch denken
Jongeren hebben behoefte aan filosofische gesprekken. In plaats van terecht te wijzen, zet hem aan het denken. Doorbreek gedachteloos meebewegen en creëer ruimte voor pluraliteit en verschil.

10. Contextualiseer en leg uit
Context kan denkbeelden snel nuanceren, corrigeer misinformatie zonder aanval. Er wordt online bijvoorbeeld allerlei onzin beweerd over feminisme. Leg zulke begrippen uit.

11. Wees alert op normalisering
Radicalisering gebeurt niet in één dag maar gaat geleidelijk. Maar: in groepsapps verschuiven grenzen snel en langdurige blootstelling maakt ontvankelijker. Normalisering → gewenning → ontmenselijking.

De maatschappij
Tot slot: dit is niet alleen een opvoedvraag, maar ook een maatschappelijk probleem. De gehele samenleving is opgeschoven naar rechts – je kunt dus ook niet zeggen dat dit simpelweg een effect is van sociale media (zie het opiniestuk dat ik daarover schreef voor Het Parool).

Gemeenschapsvoorzieningen zijn afgenomen, ook voor jongeren: er is minder jongerenwerk, minder buurthuizen. Uitgaan is veel duurder geworden. Het belang van de digitale wereld als ontmoetingsplek (games, fora, sociale platforms) is daardoor toegenomen. De gevolgen daarvoor kan je als individuele opvoeder nooit helemaal op je nemen, dit verdient ook beleidsaandacht.

CC beeld: still van Andrew Tate afkomstig van Anything goes with James English

Voor deze blogpost maakte ik gebruik van drie interviews met Kleijer: deze uit JM Ouders; deze uit Trouw; en deze van de website Zorgethiek.nu. 

Bekijk ook het panel met Jacqueline Kleijer, Jens van Tricht en mij tijdens het Betweter Festival vorig jaar:

Het nieuwe kabinet wil graag een “handhaafbare Europese minimumleeftijd van 15 jaar” voor het gebruik van sociale media. Ook in andere landen spelen zulke wensen. Australië loopt op de troepen vooruit, daar geldt sinds 10 december een verbod. Daar zijn de grote platformen (zoals Instagram, TikTok, YouTube) verplicht om leeftijd te verifiëren. Dat kan bijvoorbeeld met leeftijdsschatting via een gezichtsscan, het uploaden van een identiteitsbewijs of bankgegevens. Doen ze dat niet, dan riskeren ze een miljoenenboete.

Twijfels
Deskundigen hebben twijfels, schreven veel kranten in reactie op het Nederlands kabinetsvoornemen. Die heb ik ook. Ik sprak met De Telegraaf en stelde dat het belangrijk is om te weten waar precies de schade zit van sociale media. Daarover bestaat geen wetenschappelijke consensus. Ter vergelijking: die is er wel als het gaat om de negatieve gevolgen van alcohol voor het nog zich ontwikkelende puberbrein. Bij sociale media wijzen sommige experts op content van sociale media (zoals onhaalbare schoonheidsidealen), anderen op de omgangsvormen online (denk cyberpesten), of op externe factoren zoals slaapgebrek of het gebrek aan fysiek samenzijn – ik zelf behoor tot die laatste groep.

Bovendien kun je je afvragen hoe zinvol verbieden is in dit geval. Nog los van de handhaving, voor tieners wordt alles met een leeftijdsgrens nog interessanter. En is het de bedoeling dat die jongeren dan op hun zestiende of zeventiende wel online gaan? De schadelijke effecten zijn dan uiteraard niet weg. Bij de Nederlandse opvoedstijl past begeleid gebruik misschien veel beter – zie dit (oude) interessante Europese onderzoek.

Australië
Australië wordt door veel landen gezien als test-case en internationale media als de BBC schrijven over de resultaten tot dusver. Ook NRC ging op reportage. Over de hele linie is het beeld wisselend – dat is ook logisch zonder harde cijfers nog. Zo zijn sommige ouders blij, sommige worstelen met chagrijnige kinderen. Zowel de BBC als NRC spraken kinderen die zeiden dat er weinig was veranderd. Belangrijk punt daarbij is dat de gezichtsherkenning makkelijk te omzeilen is en er nog geen platformen zijn beboet. NRC schrijft:

“Sen zit er niet mee dat hij het verbod omzeilt. „Dan hadden ze maar beter hun best moeten doen om mijn leeftijd te checken.” Klasgenoot Connor Fernandez (14) heeft wél gelogen. „Ik kreeg een bericht op Snapchat dat ze mijn leeftijd willen controleren, maar vervolgens gebeurde er niets.” Volgens hem zijn het juist de weinige kinderen die hun accounts kwijt zijn die nu buiten de boot vallen. „Sommige kinderen worden gepest omdat ze geen sociale media meer hebben. Ze kunnen niet meer in de groepschats en missen een hoop.””

Een ander probleem is dat het verbod geldt voor specifiek genoemde platforms. In dat rijtje staan geen gameplatforms en communicatietools als WhatsApp – om onduidelijke redenen. Dat wijst opnieuw op het belang om veel scherper voor ogen te hebben waar de schade nou precies door wordt veroorzaakt. Daarnaast staat de deur wagenwijd open voor nieuwe apps. Australische tieners stapten in december massaal over naar alternatieven als Lemon8 en Yope.

Succes
Volgens NRC is de Australische internetwaakhond alvast voorzichtig tevreden:

“Een maand na het ingaan van het verbod maakte de zogeheten eSafety Commission bekend dat ruim 4,7 miljoen accounts van sociale media offline zijn gehaald. Toch kan dit volgens Page Jeffery een vertekend beeld geven. „Er wordt niet gezegd hoeveel nieuwe accounts zijn geopend”, zegt ze. Ook haar eigen dochter van veertien heeft op die manier het verbod kunnen omzeilen.

Toch wil ze het initiatief niet meteen een mislukking noemen. „Het reguleren van de grote techbedrijven is belangrijk. We moeten de sociale mediabedrijven ter verantwoording roepen, en zorgen dat deze ruimte zo veilig mogelijk is. Maar een verbod bereikt dat doel volgens mij niet.””

Beeld gegenereerd met AI.

AI treft pasafgestudeerden onevenredig hard op de arbeidsmarkt en doorbreekt daarmee een historisch patroon. Waar eerdere technologische revoluties – zoals de opkomst van het internet – juist kansen boden aan jonge, goedkope en technologisch vaardige(re) werknemers, lijkt AI nu vooral hun instapmoment te blokkeren. Dat schrijft New York Magazine in een artikel over de AI crisis op Amerikaanse campussen.

Automatisering
Volgens Handshake, een veelgebruikt platform onder Amerikaanse studenten, waren er in 2025 vijftien procent minder starters- en stagevacatures dan een jaar eerder, terwijl het aantal sollicitaties per vacature met 26 procent steeg. De werkloosheid onder recent afgestudeerden lag eind vorig jaar op 5,7 procent, hoger dan het nationale gemiddelde en zelfs hoger dan onder jongeren zonder diploma.

Hoe groot de rol van AI precies is, blijft onderwerp van debat omdat er uiteraard meerdere economische factoren meespelen, zoals de instabiele geopolitieke situatie. Wat Handshake ziet is dat AI niet zozeer banen afpakt. Het is eerder zo dat werkgevers bepaalde onderdelen van functies automatiseren in plaats van band opnieuw rond mensen te ontwerpen: “They’re replacing people instead of enabling their workforce”.

Tussenmoment
Er wordt onderzoek van Stanford aangehaald dat dit onderschrijft: de werkgelegenheid voor Gen Z-afgestudeerden in AI-gevoelige beroepen is sinds eind 2022 met 16 procent gedaald, terwijl ervaren collega’s voorlopig buiten schot blijven. Het artikel citeert econoom Erik Brynjolfsson die wijst op het belang van impliciete praktijkkennis: “Senior workers learn tricks of the trade that maybe never get written down.” Die kennis helpt hen beter om AI-output te beoordelen en fouten te herkennen. Bovendien zijn starters in zekere zin duur: ze vergen training en begeleiding, terwijl hun productiviteit pas na lange tijd rendeert.

Vervolgens wordt ingegaan op universiteiten. Zij worstelen met hun rol. Ze lopen achter op een arbeidsmarkt die sneller verandert dan curricula kunnen worden aangepast. Studenten worden zo de risicodragers van een systeem dat nog niet is ingericht op een AI-gedreven economie. Zoals het artikel concludeert, bevinden zij zich in een in-between moment: tussen instellingen die nog zoeken naar antwoorden en een arbeidsmarkt waarin instapbanen steeds zeldzamer worden.

Nederlandse situatie
Ook in Nederland is er reden om te denken dat AI banen voor starters harder raakt dan gemiddeld, zo stelt het Financieel Dagblad. Het gaat volgens het UWV vooral om kantoorbanen met veel voorbereidende taken voor consultants en financieel adviseurs, beroepen binnen de ICT en de klantenservice. Verderop in het artikel worden ook paralegals genoemd, juridisch medewerkers die veel uitzoekwerk verrichten.

Toch is de toon van het FD-artikel positief dankzij slotwoorden van hoogleraar Arbeidsmarkt Ton Wilthagen: “Uiteindelijk heeft de arbeidsmarkt die jongeren toch nodig, want Nederland vergrijst.”

Beeld gegenereerd met Canva. 

MIT Technology Review is een van mijn favoriete blogs, vanwege de wetenschappelijke wortels in het Massachusetts Institute of Technology. Auteurs schrijven over opkomende technologie en stellen steeds de vraag wat dit voor de samenleving betekent, voorbij de hype. In dat kader bespraken ze de slechtste, minst succesvolle en simpelweg domste technologieën van 2025, een jaar waarin politiek dankzij Trump een grote rol speelde:

Ik bespreek er zeven uit hun lijst.

1. De thuisrobot die er nog niet is

NEO is een robot die sterk op een mens lijkt en die werd aangeprezen als een soort metalen butler voor in huis. De belofte: een robot die je vaatwasser inruimt, deuren opent en huishoudelijke taken uitvoert. Maar de marketing liep vooruit op de technologie: NEO kan nog bijna niets. Tijdens een demonstratie bleek hij op afstand bestuurd te worden door een mens met een VR-bril en deed hij twee minuten over het opvouwen van een trui. Toch kan je hem al aanschaffen in de voorverkoop voor maar liefst 20.000 dollar.

Bekijk vooral even de website.

2.Sycofantische AI

Het woord sycophant moest ik dit jaar weer eens opzoeken, een term uit het oude Athene die in het Engels verwijst naar “a servile self-seeking flatterer: one who praises those in power in order to gain their approval” (Merriam-Webster). De term sluit uitstekend aan bij de nieuwe generatie overdreven meegaande chatbots. Na een update was ChatGPT een digitale ja-knikker geworden. Geen flaw maar een feature: veel gebruikers vinden het prettig om constant bevestigd te worden. Dat is geen goede zaak: AI-systemen bleken soms waanideeën te versterken of emotionele problemen te verergeren. Maker van Chat OpenAI erkende de problemen en draaide de update deels terug, maar het probleem is nog niet verdwenen. Slijmerige AI kan schadelijker zijn dan kritische technologie.

3. The company that cried ‘dire wolf’

De dire wolf is een uitgestorven diersoort, misschien bij veel mensen bekend uit de fantasyserie Game of Thrones. Biotechbedrijf Colossal Biosciences claimde er een te hebben teruggebracht. In werkelijkheid ging het om genetisch aangepaste grijze wolven die wit waren gemaakt en een paar DNA-fragmenten van echte dire wolves bevatten. Het gevaar volgens Technology Review: dit soort marketing ondermijnt de noodzaak van natuurbescherming door te doen alsof uitsterven eenvoudig te fiksen is.

4. Het verdrietige verdwijnen van de Groenlandse (Inuit) editie van Wikipedia

Wikipedia bestaat in honderden talen maar deze edities worden niet altijd even goed gevuld of zelfs gecontroleerd. Het Inuit heeft zo’n 60.000 sprekers en dat bleek te weinig om de editie te kunnen onderhouden, waardoor veel artikelen bestonden uit slechte automatische vertalingen. Omdat AI-systemen mogelijk getraind worden op zulke pagina’s, moest deze editie worden verwijderd om te voorkomen dat de Groenlandse taal daardoor beschadigd zou raken.

5. De neergang van de Tesla Cybertruck

Een slecht ontworpen auto uit een jaren 80 sciencefictionfilm, zo ziet de Tesla Cybertruck eruit. Er blijkt weinig markt te zijn voor elektrische pickups; concurrent Ford stopte volledig met zijn elektrische F-150. Tesla bleef zitten met onverkochte trucks, die Elon Musk nu deels inzet voor zijn andere bedrijven. De Cybertruck lijkt daarmee een van de grootste autoflops in jaren.

6. Een presidentiële memecoin

Een memecoin is een dubieus, speculatief verzamelobject dat vooral winst oplevert voor de makers. Kort voor zijn inauguratie lanceerde Trump zijn cryptomunt $TRUMP. Het Witte Huis ontkent dat Trump hier persoonlijk aan verdient, maar alles wijst toch in de richting van het misbruik van podium en macht voor commerciële doeleinden.

7. De ‘klimaatneutrale’ AppleWatch

Apple kwam onder vuur te liggen vanwege de claim dat de AppleWatch klimaatneutraal zou zijn. Critici spreken van greenwashing: de compensatie via bosaanplant en eucalyptusplantages zou onzeker zijn. Rechtszaken in de VS en Duitsland dwongen Apple om die claim van de verpakking te halen. Het debat laat zien hoe lastig – en juridisch riskant – duurzaamheidsmarketing is.

Het kabinet Schoof wil graag “toekomstbestendig digitaliseren”. Daartoe heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken in samenwerking met publieke dienstverleners en mede-overheden een Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) opgesteld. Zij is één van de pijlers van een groter digitaliseringsbeleid, de insteek is om als overheden veel meer samen op te trekken. De strategie werd in juli 2025 gepresenteerd.

Kortgezegd houdt de strategie in dat de Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen en publieke dienstverleners hebben afgesproken om als één overheid te gaan werken aan zes prioriteiten.

Waarom
Digitalisering is natuurlijk geen nieuw fenomeen en de afgelopen jaren zijn er allerlei rapporten adviezen over opgesteld. Volgens de strategie heeft de overheid “te maken met problematische legacy, dienstverlening die nog onvoldoende aansluit bij de behoeften van burgers en ondernemers, versnipperd beleid, digitale veiligheid en weerbaarheid die versterkt moeten worden” (p. 1). Die versnippering betekent dat allerlei organisaties eigen cloudstrategieën hebben, gescheiden datasilo’s, systemen die niet op elkaar aansluiten, etc.

Dat vraagt om ander beleid. De nota spreekt van “doorbraken realiseren” door samenwerking te zoeken, te “simplificeren” en te “versnellen”, want – zo stellen de anonieme auteurs – we “leven in één digitaal huis van Thorbecke waar alle overheidsorganisaties samen hun plek hebben gevonden”.

Voor wie
De Digitaliseringsstrategie moet uiteindelijk de burger dienen, in dat digitale huis van Thorbecke. Door te investeren in technologieën “rond cloud, data en AI” is het doel om “dienstverlening voor mensen in Nederland verder [te] moderniseren en onze weerbaarheid [te] verhogen”. Dit vraagt om het verbeteren van het digitaal vakmanschap van ambtenaren en een moderne werkomgeving die helpen hun werk beter te doen” (p. 2). Dat klinkt allemaal uiterst vaag.

Directe doelgroepen zijn de partijen die de strategie moeten implementeren of er direct door worden gereguleerd. Daaronder vallen uiteraard alle bestuurslagen van de overheid. Ook het bedrijfsleven en het MKB worden geraakt: zij moeten voldoen aan nieuwe standaarden voor cybersecurity maar kunnen ook ondersteuning krijgen bij digitale innovatie. Daarnaast worden universiteiten en onderzoekscentra betrokken bij de uitvoering.

Wat
De Nederlandse Digitaliseringsstrategie bestaat concreet uit zes prioriteiten waaruit vooral overeengekomen waarden spreken:

1. We zetten cloudtechnologie gezamenlijk in;
2. We delen en benutten data op een verantwoorde manier over overheidslagen heen;
3. We benutten op een verantwoorde manier de kansen van AI;
4. We zetten burgers en ondernemers centraal;
5. We versterken digitale weerbaarheid en digitale autonomie van de overheid;
6. We versterken digitaal vakmanschap van ambtenaren en hebben een moderne werkomgeving.

Hoe
In de strategie worden verschillende interventies genoemd, concrete inhoudelijk processen. Het gaat dan bijvoorbeeld om een verplichting van Europese digitale standaarden, met actieve ondersteuning bij invoering, en verplicht gebruik van bepaalde gezamenlijke IT-oplossingen.  en bouwstenen worden verplicht. Er komt een overheidsbrede IT-sourcingstrategie zodat inkoopkracht gebundeld wordt en een gezamenlijke implementatie van digitale wetgeving die moet zorgen voor het wegnemen van juridische knelpunten.

Daarnaast wordt aangegeven hoe dit aangestuurd wordt. Er komt een gezamenlijke investeringsagenda, een Bestuurlijk Overleg Digitalisering, een NDS-Raad met digitaliseringsexperts en een NDS-uitvoeringsprogramma dat de boel gaat regisseren, faciliteren en bevorderen.

Wat betekent dit voor jou? 
Als je niet werkt voor een van de directe doelgroepen, maar wel samenwerkt met overheden zal je misschien wat merken van dit beleid. Subsidieaanvragen en -verantwoording zal via nieuwe, vaste formats en gestandaardiseerde systemen verlopen. Bepaalde instellingen zullen wellicht strengere eisen krijgen voor informatiebeveiliging en dataopslag. Mogelijk gaan subsidieverstrekkers zwaarder meewegen of een organisatie de digitale infrastructuur op orde heeft, veilig werkt met persoonsgegevens en aansluit bij landelijke standaarden of collectieve voorzieningen.

Uiteindelijk is het doel om digitale overheidsdiensten eenduidiger, veiliger en gebruiksvriendelijker te maken. Het is maar de vraag in hoeverre centrale regie dat mogelijk kan maken.

Laatst stuurde ik een bekende van deze nieuwsbrief een geheime RSS-feed van een coole podcast. “Hoe moet ik dit openen?” kreeg ik terug. Ik legde geduldig uit dat in de meeste podcastapps ergens een knopje zit om RSS-feeds toe te voegen. “Ik heb niet de goede podcastapp. Ik probeer het wel even op de laptop morgen”. Mezelf inmiddels inhoudend deze persoon niet direct voor boomer uit te maken, vroeg ik over welke podcastapp het ging. “Ik heb Spotify, NRC Audio, Podimo, NPOLuister en Soundcloud”. Zodoende kwam de vraag op: wat maakt nu een/de goede podcastapp?

Open versus gesloten
Je moet de afgelopen vijf jaar wel onder een steen hebben gelegen om niet door te hebben gehad dat het podcastlandschap in rasse schreden is vercommercialiseerd. Laatst kreeg ik zelfs een STER-reclame voor de NPO Luisterapp voordat ik een filmpje mocht kijken op de site van de NOS. Allemaal goed voor de concentratie van het geld van een kleine groep mensen natuurlijk. Bijna twee jaar gelden schreef ik al over hoe commerciele partijen het podcastlandschap proberen te centraliseren in deze nieuwsbriefeditie.

De RSS-feed is een unieke mediavorm, niet in de laatste plaats omdat het eigenlijk nog steeds niet goed gelukt is om die te commercialiseren. Zonder heel technisch te worden: RSS is de manier waarop podcasts worden gedistribueerd. Het zorgt er voor je je kan abonneren op een podcast via een podcastapp. Je zou een podcastapp dus zien als een soort browser voor de podcastcatalogi. Net zoals in een browser, waar je vroeger nog een website intikte, plemp je inmiddels gewoon een zoekopdracht in je zoekbalk. Je krijgt dan allerlei hits en kiest waar je naar op zoek bent¹.  Podcasts waar je naast de zoekbalk ook nog een optie hebt om RSS-links te plakken, schaar ik even onder de ‘open’ podcastapps. Podcasts die niet via RSS publiceren, noem ik zelf net als Podnews dan ook liever ‘shows’ dan podcasts.

Er zijn dus ook podcastapps waar je als luisteraar niet handmatig RSS-feeds kunt toevoegen (zie alle bovenstaande), de gesloten podcastapps. Deze apps lijken dan ook meer op streamingvideo-apps, omdat ze vaak exclusieve content aanbieden. Uiteraard valt er voor zo’n contentsilo ook wel iets te zeggen: je kan niet in de NPO Start-app Netflix- of HBO series kijken, omdat we daar immers niet voor hebben betaald met onze belastingcenten (tenzij ze de rechten kopen natuurlijk). Tegelijkertijd is het heel vreemd dat gesloten podcastapps wél alle gratis beschikbare podcast ook mogen afspelen. Om de vergelijking met de streamingapps in stand te houden: dat is toch beetje alsof je via Disney+ ook ineens alle content van YouTube zou kunnen kijken.

Wherever you get your podcasts
Hoewel het landschap inmiddels dus is vercommercialiseerd, hoor je nog altijd in trailers of credits dat je podcasts kunt vinden “in je favoriete podcastapp”. Maar stel dus dat ik je een RSS-link stuur van een geheime coole podcastfeed, dan kan je daarmee in ieder geval niet terecht bij veel commerciëlen. Dat marktaandeel laten liggen is natuurlijk niet zo slim van ze, al begrijp ik dondersgoed dat het aantal mensen dat RSS-feeds wil plakken miniem is.

Neem ik het je kwalijk als je geen goede podcast app gebruikt? Niet direct, want het is zeker onoverzichtelijk en er wordt immers alleen reclame gemaakt voor commerciële podcastapps.

Wat mij betreft is het dus zeker niet “wherever you get your podcasts“: de persoon waarmee dit blog begon had zeker geen goede podcastapp. Gebruik in ieder geval een app waarin je feeds kunt toevoegen, uiteraard het liefst gemaakt door een autonome ontwikkelaar: ga voor Overcast of Castro voor iOS en Pocket Casts op de andere platforms!

—

¹ Om het wel technisch te maken: zoeken gaat in podcast apps een stuk slechter dan in browsers, juist omdat de content niet gecentraliseerd wordt aangeboden. Veel podcast apps maken gebruik van de database van Apple, maar als je in Spotify gevonden wil worden moet je je RSS feed als maker daar ook aanbieden. De zoekfunctie in Spotify is vele malen beter dan welke app ik ook ken, omdat zij door het verzamelen van die feeds betere resultaten kunnen aanleveren. Zoeken op Youtube werkt dan ook zo goed omdat iedereen zijn video’s op de servers van Youtube (Google dus) upload. Deze gecentraliseerde platforms hebben teams met developers die ze op zoekresultaten los kunnen laten.

Dit stuk verscheen eerder als Lievens nieuwsbrief Heb je nog een podcasttip? waarin hij wekelijks over podcasts schrijft en uiteraard podcasts tipt. Abonneren kan hier. 

Sommige mensen zien oneindige wijsheid in kunstmatige intelligentie. “ChatGPT heeft alle boeken met datingadvies gelezen”, zei een jonge journalist waarmee ik in een radio-item over dating zat laatst. De aangewezen ‘persoon’ dus om je Whatsapp-gesprekken met je nieuwe scharrel te laten lezen. AI staat klaar om je van bevestiging of goede raad te voorzien.

Het blijft niet alleen bij emotionele ondersteuning. Er zijn ook gebruikers die ChatGPT inzetten als therapeut. Op Dazed Digital, de online tak van het bekende Britse tijdschrift Dazed, verscheen een artikel over de inzet van AI als therapeutische steun.

Snelle steun zonder oordeel
De Amerikaanse content creator Taylor Mazza raadpleegt dagelijks een AI voor advies over vriendschappen en conflicten. Mazza waardeert dat ChatGPT altijd beschikbaar is en nooit oordeelt. Podcaster Shannon McNamara gebruikt het om snelle antwoorden te krijgen buiten reguliere therapiesessies. Zo heeft ze onmiddellijke toegang tot meerdere oplossingen voor haar problemen:

“Two years ago, I was going through a bad breakup and speaking with my regular therapist about it, but there would be some times where I wanted immediate answers at 5am … Sure, it’s not asking me questions back about my childhood to get to the root of something, but it does give up to 10 different solutions.”

Waarschuwingen
Uiteraard biedt het artikel ook ruimte aan een waarschuwing. Een daadwerkelijke therapeut wijst erop dat AI geen diepgaand begrip van iemands emotionele staat kan hebben, en dat het aanbieden van standaardadviezen zonder inzicht in de onderliggende emoties of problemen een risico kan vormen. Therapie is immers veel meer dan simpelweg oplossingen aandragen.

Het lijkt mij dat jonge mensen dat zelf ook wel weten. Als we dan al waarschuwen voor het gebruik van AI als therapeut, dan liever over de privacykwesties. Wat doet de dienst die de AI levert met al die uiterst persoonlijke informatie die je zomaar afgeeft?

Beeld gegenereerd met AI (Leonardo). 

LEES OOK: De schadelijkheid van influencers die fungeren als therapeuten.