Rituelen zijn overal, daar heb je geen religie voor nodig. Irene Stengs heeft zich erin gespecialiseerd: als bijzonder hoogleraar Antropologie van ritueel en populaire cultuur keek zij heel precies naar wat – voor veel mensen – vanzelfsprekend lijkt. Op 30 januari nam ze aan de VU afscheid met een rede over wat zij de “onbeheersbare dimensies in alledaagse cultuur” noemt.

Waarom het onbeheersbare? 
Beschaving is geen lineair proces, maar kent ook “ruwe en onbehouwen keerzijdes” waarbij normen en waarden – vooral die ten aanzien van seks en geweld – worden overschreden. Stengs besprak een aantal casestudies die “laten zien hoe culturele handelingen mensen handvatten geven voor het volgen van wat zij als belangrijk en daarmee vaak ook als het moreel goede of juiste beschouwen, dan wel daar rechtvaardiging voor vinden, al maken ook grove transgressies hier onderdeel van uit”.

Het gaat steeds om rituelen, omdat in geritualiseerde contexten “het onbeheersbare zich bij uitstek laat betrappen”. Op deze manier reeg Stengs de onderwerpen Halloween, potloden, bomen en hooligans aan elkaar.

Halloween staat voor een existentiële angst voor “onbeheersbaar cultuurgeweld” uit de VS. Ieder jaar vragen media Stengs waarom de populariteit van Halloween toeneemt ?’ De terugkerende aard van die vraagt ziet Stengs als een ritueel moment, “waarop steeds vaker het gevoel gearticuleerd wordt dat Nederlandse identiteit zich onzichtbaar maar gestaag, en daarmee onbeheersbaar, in een negatieve spiraal bevindt”.

Het potlood is een voorbeeld van een alledaags object dat verheiligd wordt. Stengs deed onderzoek naar de verering van Thaise koningen. Koning Bhumibol raakte onlosmakelijk verweven met potloden, omdat hij daarmee tijdens werkbezoeken aan de arme plattelandsbevolking aantekeningen maakte van hun dagelijkse zorgen . Zijn potloden werden later tentoongesteld in vitinekasten, als een soort relikwieën.

Bomen staan centraal in Stengs latere onderzoek. Neem bijvoorbeeld de Anne Frankboom, de kastanje waarop Anne uitkeek. Toen de boom ziek bleek werden tal van acties ondernomen om te boom te behouden. Daarna werden zaailingen geëerd en verkocht. Stengs bezocht ooit een uitvaart voor een geliefde Rode Beuk, “een volwaardig afscheid, alleen met dit verschil dat de beuk zelf natuurlijk niet in een kist in de aula lag – maar, weliswaar dood, nog buiten op zijn plek rechtop stond. Een zaailing van de Rode Beuk was, in een pot, bij de ceremonie in de aula aanwezig”. Er is hier sprake van een existentiële onrust die samenhangt met klimaatopwarming en afnemende biodiversiteit, oftewel: het onbeheersbare.

Hooligans houden van vuurwerk, zij noemen het afsteken ervan zelf ‘sfeeracties’. Op 30 november 2025 organiseerden de Amsterdam 5th Hooligans een herdenkingsritueel voor hun overleden vriend Tum, met als inzet doelbewust de wedstrijd binnen vijf minuten te laten staken.

Drie wetten van Stengs
Het sacrale heeft een tendens tot escalatie, stelt Stengs. Ze noemt als ‘eerste wet van Stengs’ dat rituelen een proces doorlopen  van vermeerdering. De hoeveelheid sacraal materiaal kan zich eindeloos uitbreiden, in het geval van koning Bhumibol tot “een potentieel immer uitdijend heelal van potloden, stompjes en slijpsel”. Onze omgang met bomen laat zien hoe onze drang tot rituele herbestemming vorm geeft aan steeds weer nieuwe herdenkingsrituelen. Zo is de houtkunstroute in Amsterdam – een wandeling langs stompen van bomen met sculpturen, “niet zozeer een kunstroute, maar ook een herdenkingsroute: een hedendaagse vorm van pelgrimage”.

Stengs wijst daarnaast op een element van competitie: er zijn bijvoorbeeld boom-van-het-jaar-verkiezingen. Ook de hooligans waren in competitie, namelijk met de harde kern van FC Groningen die twee jaar eerder na negen minuten een wedstrijd stil wist te laten leggen  De tweede wet van Stengs gaat daarom over uitvergroting. Die is een gevolg van de behoefte om bij elke nieuwe uitvoering van een ritueel de vorige te overtreffen. “Daarom worden paasbulten en andere vreugdevuren steeds hoger, schooltraktaties steeds bijzonderder, en bruiloften steeds groter en exclusiever.”

De derde wet betreft de paradox van gereguleerde ongeregeldheid. Voorstanders van rituelen als vreugdevuren en carbidschieten zijn bezig met een imagoverbeteringstraject en willen hun traditie erkend zien als immaterieel erfgoed. Daartoe moeten ze door “een enorme bureaucratische hoepel van formulieren, borgingsacties en cursussen” springen.

Dwingend 
Van zulke rituelen gaat een dwingende kracht uit:

“Eenmaal onderdeel van een sociale omgeving waar een bepaald ritueel vanzelfsprekend is, is niet meedoen geen eenvoudige optie [iedereen kan voor zichzelf nu even denken aan de dwingende verplichting die uit kan gaan van het jaarlijkse kerstdiner] want dat is onaardig of onfatsoenlijk, en getuigt van een gebrek aan betrokkenheid bij die omgeving. Een ritueel nog mooier, beter of groter uitvoeren getuigt daarentegen van het tegenovergestelde. Rituelen bieden mensen gelegenheid om uit te blinken en om te laten zien wie ze zijn, en waar ze, sociaal en maatschappelijk gezien, staan.”

De aantrekkingskracht van paasbulten en vuurwerk ligt precies in “hun opwindende ruigheid”:

“Het is binnen liminele contexten dat het onbeheersbare zich onstuitbaar, althans zo lijkt het, kan manifesteren en waar … agressie en destructie de norm lijken te zijn. Voor vuurwerkhooligans vergroot het stadionverbod op vuurwerk alleen maar de grootsheid van hun wapenfeiten. ‘Ik leid mijn eigen leven’, de titel van een André Hazesnummer, was het levensmotto van voetbalhooligan Tum, een motto dat onbeheersbaarheid uitdraagt als levensstijl.”

Is de invloed van technologie op het fantasiespel van kinderen vandaag zo groot dat kinderen anders spelen nu dan in de jaren ’50? Het is een interessante vraag die Jackie Marsh onderzocht [abstract] door de reacties op en het fantasiespel na het kijken van de film Davy Crockett in de jaren ’50 te vergelijken met het fantasiespel van kinderen vandaag na de film Frozen (let it go, mensen, let it go).

Wat is er niet veranderd?

• De kinderen spelen nog steeds een fantasiespel zoals meer dan zestig jaar geleden;
• Het spel is nog steeds viraal: ook toen al verspreidde het spel zich over de verschillende speelplaatsen;
• De ouders waren zowel toen als nu bezorgd en vergaten blijkbaar dat ze dit zelf ooit als kind ook hebben gedaan;
• Ook in de jaren ’50 was er al een grote (succesvolle) merchandising rond de film;
• De invloed van het themaliedje bij Davy Crockett was vergelijkbaar met… juist, ja. En zowel vandaag als toen werden er parodieën op de titelsong gemaakt door de kinderen.

Wat is er wel veranderd?

• De technologie zorgt voor een snellere verspreiding van hypes dan in de jaren ’50 van vorige eeuw;
• De technologie zorgt voor meer ‘tekstuele’ input, niet enkel via boeken of films, maar ook via alle andere mogelijke media;
• Kinderen gaan actiever aan de slag met de muziek door zelf bijvoorbeeld filmpjes te maken, waaronder het delen van die parodieën.

De conclusie? Die leen ik uit het artikel:

“…the way in which some of the fundamental responses to popular films are similar across this timescape is of interest, as it points to some of the enduring features of childhood, such as the importance of play, the impetus to be creative and innovative in relation to play and text production, and the significance of music for both affective and social purposes. Second, the continuities in relation to the responses at a macro-level to children’s interests and ‘crazes’ suggest that some adults tend to forget that they themselves once participated in such crazes as children and do not acknowledge the positive elements in addition to the challenges. Society will also construct particular conceptualisations of childhood, which are frequently more about the given values and morals of an era than anything to do with the lived experiences of children…”

Vrij vertaald, ondanks paniekverhalen, blijkt het spel van kinderen veel meer constant dan we denken en is de schrik van de ouders al even constant.

Dit stuk verscheen eerder op Pedro’s blog X, Y of Einstein.

Slenderman is een griezel. Het is een dunne, lange man met een uitdrukkingsloos gezicht. Hij rooft kinderen, liefst uit het bos. Slenderman lijkt al heel oud: er zijn gravures die uit de zestiende eeuw lijken te komen. Lijken, want dat is niet zo. Slenderman  ‘bestaat’ pas vier jaar en hij is bedacht door een Amerikaan op een internetforum. Slenderman is open source horror, zo stelt een academische studie [abstract]: hij is het resultaat van genre-conventies van horror die via het internet aangepast en aangenomen worden.

In een blogpost beschrijft volksverhaalonderzoeker Peter Burger hoe Slenderman in Nederland leeft. Op de achterpagina van de VPRO Gids hebben kinderen bijvoorbeeld over hem geschreven. Volgens Burger is Slenderman echt een monster van onze tijd. Hij stelt:

“Slenderman is in de eerste plaats een boeman voor binnenshuis, met wie je in je eentje de confrontatie aangaat via een computerscherm. Dat maakt Slenderman tot een monster voor onze tijd: gecreëerd via sociale media en even alomtegenwoordig als de computerschermen en -schermpjes die ons omringen. Als mediummonster is Slenderman een update van de magnifiek griezelige geest uit de Japanse horrorfilm Ringu (remake:The Ring), die in een videoband huist en tevoorschijn kruipt uit een televisie. Slenderman, met zijn gezicht als een blanco scherm, verandert het beeld in witte ruis als hij je te dicht nadert. Gestalkt worden door Slenderman veroorzaakt slender sickness, een lusteloosheid die doet denken aan die na nachtenlang gamen met energiedrank en pizza als brandstof.”

Deze week staken twee Amerikaanse meisjes van 12 jaar een klasgenoot negentien keer. De meisjes zeggen dat ze het hebben gedaan om bij Slenderman in de gratie te komen. Naar aanleiding van de steekpartij verscheen er een artikel in The New York Times over het fenomeen. Het is jammer dat de auteur geen weet lijkt te hebben van het bestaan van Slenderman buiten de VS. Over de relatie tussen volkslegendes en de invloed van media schrijft hij:

“[W]e’ve seen this pattern before, especially when it comes to technology, pop culture and violence: killings said to be inspired by Dungeons & Dragons games or heavy metal in the 1980s, or Ouija boards long before that. Sometimes these are real but isolated incidents; often they are rumors, themselves a part of the folklore. Internet horror memes are no more likely to motivate violence or insanity than any other aspect of contemporary culture. But like other examples of the folklore of horror and the supernatural, they can lead us to question distinctions between “everyday life” and the unreal or the numinous — distinctions that may be made even more ambiguous by the bewildering variety of alternative realities found online.”

Slenderman is dus een interessant fenomeen op meerdere lagen zoals de snelle verspreiding over grote afstand en de productieve relatie met horrorgenrekenmerken. Evenzeer interessant is hoe Slenderman inspeelt op volwassen angsten. De Slenderman-mythe is dankzij de twee meisjes nu ook een andere mythe gaan voeden, namelijk de mythe dat je van media-inhoud gewelddadig kunt worden.

Gisteren ging onder media- en communicatie-wetenschappers een cartoon rond over nieuwe technologie (klik op de afbeelding om te vergroten). The simple answers to the questions that get asked about every technology van blog xkcd beantwoordt alle vragen over nieuwe technologie in één handige tabel. Bij de invoering van iedere nieuwe technologie duiken deze vragen en claims steeds weer op. ‘Maken sociale media ons dom’ is te herleiden tot ‘maakt het boek ons dom’. Journalisten stellen voortdurend zulke vragen aan mij en andere collega’s. Nu kunnen we ze doorverwijzen naar de tabel, heel handig!

Maar is het allemaal wel zo simpel? Socioloog Nathan Jurgenson, gespecialiseerd in nieuwe media, bekritiseerde de manier waarop de comic gedeeld werd. Hij stelde dat de tabel niet ons werk samenvat. De comic versterkt het idee dat er simpele antwoorden op deze vragen zijn en dat het de taak is van mediawetenschappers om zulke simpele antwoorden te geven.

David Banks, promovendus in Science and Technology Studies, schreef vervolgens een kritiek op xkcd en de maker erachter, Randall Munroe. Volgens Banks is Munroe een notoire hater van sociale wetenschap. Munroe is een bèta die continue afgeeft op de ‘zachtere’ wetenschappen. Vanuit dat perspectief is de comic een kritiek op mediawetenschap, wat volgens Munroe dan gewoon common sense zou zijn. Dat is natuurlijk niet zo:

The point of smart critical theory about technology is seeking out causal factors, making observations about the mutually shaping relationship of the social and the technical, and sometimes providing prescriptions for a better sociotechnical world.

Een soortgelijk argument vinden we op het blog van Michael Sacasas. Hij stelt dat technologische verandering te makkelijk wordt weggezet:

Similarly, pointing out that human beings have always used technology is perhaps the least interesting observation one could make about the relationship between human beings and any given technology.

Het is logisch dat deze sociaalwetenschappers terugbijten als ze zich aangevallen voelen door een ongeïnformeerde bèta. Toch heb ik de indruk dat de bèta hier gelijk heeft. Binnen de media- en communicatiewetenschap wordt veel onderzoek gedaan waarin steeds opnieuw het wiel uitgevonden lijkt te worden: nee, televisie maakt ons niet meer eenzaam; nee, het internet maakt ons niet meer eenzaam; nee, sociale media maken ons niet meer eenzaam. Op een gegeven moment moet een discipline zich de vraag stellen of zulk onderzoek nog wel nut heeft. Het probleem is dat deze onderzoeksvragen worden ingegeven door maatschappelijke angsten, gevoed door de media. Het zijn de vragen waar beursverstrekkers graag geld voor geven en waar je als onderzoeker dus goed mee kan scoren. Daarmee legt de comic een veel dieper probleem van de wetenschap als geheel bloot: voor wie doen we het eigenlijk en welke rol speelt waarheidsvinding nog?