Living labs zijn hot. Gemeenten, bedrijven en kennisinstellingen plakken dit label op allerlei initiatieven rond complexe maatschappelijke vraagstukken, zoals sociale ongelijkheid, luchtvervuiling en veiligheid. Het Rathenau Instituut deed onderzoek naar het verschijnsel in Nederland om te bepalen in hoeverre, en op welke manier, ze deze beloftes kunnen waarmaken. In het kort gezegd: dat gaat nog niet goed. Een analyse van ruim negentig initiatieven laat zien dat er nauwelijks sprake is van cocreatie met burgers of eindgebruikers, en dat de kennis die opgedaan wordt moeilijk overdraagbaar of breed toepasbaar is.

De stad als lab
Steden worden steeds meer gezien als innovatieplatforms en -proeftuinen. Living labs passen daarbij. Ook de typische deelnemers van living labs zijn stedelijk: hoogopgeleide burgers, creatieve ondernemers en universiteiten. Een living lab is te definiëren als:

“zowel een fysieke locatie als een gezamenlijke aanpak, waarin verschillende partijen experimenteren, cocreëren en testen in een levensechte omgeving, afgebakend door geografische en institutionele grenzen” (definitie van Schliwa en McCormick, p. 8).

Niet alles wat zich living lab noemt, voldoet aan deze definitie. Daarom onderscheiden de onderzoekers vier verschillende types: open wetenschappelijke onderzoeksfaciliteiten (gericht op kennisvalorisatie); fieldlabs van de maakindustrie (gericht op concurrentiepositie); commerciële stedelijke testfaciliteiten (gericht op innovatie); en daadwerkelijke living labs (gericht op transitiebeleid). Deze types verschillen in de mate van cocreatie en in aard van de ruimte: dat kan een echt lab zijn, een straat maar ook een natuurgebied.

Bestaande living labs
Een scan van de onderzochte initiatieven die zich als living lab presenteren laat zien dat die zich inderdaad vooral in steden bevinden, al zijn er ook initiatieven daarbuiten. Overheden doen in twee derde van de gevallen mee. Een kwart van de initiatieven heeft geen kennisinstelling als partner. Bedrijven zit er goed in: alleen in 1 op de 5 gevallen niet. De thema’s die centraal staan zijn bijvoorbeeld hernieuwbare energie, de circulaire economie, zorg, stadsvernieuwing en het versterken van de concurrentiekracht van het bedrijfsleven. Een paar voorbeelden van projecten, die allen in het rapport gedetailleerd worden besproken:

Open wetenschappelijke onderzoeksfaciliteiten:

• Dutch Optics Centre van TNO en de TU Delft;
• PhenoLab van Wageningen UR.

Fieldlabs van de maakindustrie:

• Aqua Dock/RDM Campus van Hogeschool Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam en gemeente Rotterdam;
• de Duurzaamheidsfabriek in Dordrecht.

Commerciële stedelijke testfaciliteiten:

• Flo (‘het eerste persoonlijke fietsverkeerslicht ter wereld’) in Utrecht;
• Innofest, een initiatief van acht festivals.

Living labs:

• HvA Fieldlabs van de Hogeschool van Amsterdam;
• Circulair Buiksloterham van 22 partijen in Amsterdam.

Effectiviteit als transitie-instrument
Het gaat dus om specifiek lokale initiatieven, die zich niet zomaar laten vertalen naar andere contexten. Er is niet altijd een bredere toepasbaarheid. Voor zo’n vertaalslag zijn extra inspanningen nodig. Zo’n gecoördineerde meerjarenaanpak moet iemand op zich nemen, maar niet alle partijen hebben belang bij locatie-overstijgende doelen. De onderzoekers schrijven:

“Stadbewoners en lokale bestuurders die deelnemen in een living lab zijn wellicht vooral geïnteresseerd in het vinden van een praktische oplossing die werkt in hun stad. Voor bedrijven kan het wel aantrekkelijk zijn om te investeren in schaalbaarheid, omdat ze daarmee oplossingen kunnen ontwikkelen die ook elders verkocht kunnen worden. Kennisinstellingen kunnen vanuit een wetenschappelijk interesse ook belang hebben bij het werken aan overdraagbare kennis.

Daarnaast speelt het bekende fenomeen dat maatschappelijke uitdagingen vragen om echt vernieuwende oplossingen, maar dat deze oplossingen vaak ontwrichtend en ondermijnend zijn
voor gevestigde belangen en partijen. Bij living labs moeten daarom ook partijen worden betrokken die de gevestigde orde willen of durven uitdagen. Als transitie-instrument moeten living labs dus juist ook worden benut voor het experimenteren met ‘disruptieve’ innovaties” (p. 36).

De onderzoekers besluiten met punten die nodig zijn om living labs effectief in te zetten voor maatschappelijke doelen en transities:

• Experimenten moeten op elkaar voortbouwen en van elkaar leren. Daarvoor is een ‘multilevel’-aanpak nodig waarbij naast lokale overheden ook provincies, de rijksoverheid en/of de Europese Commissie betrokken zijn;
• Living labs moeten openstaan voor oplossingen, ook als die ontwrichtend of ondermijnend zijn voor gevestigde belangen en partijen;
• Er zijn specifieke richtlijnen nodig voor goede laboratoriumpraktijken om de maatschappelijke acceptatie te bevorderen en burgerrechten te beschermen.

In Star Wars hebben robots agency. C3PO en R2D2 doen wel wat hen wordt opgedragen, maar ze hebben ook een eigen wil. Ze zijn geantropomorfiseerd: we kennen ze menselijke kwaliteiten toe. In het universum van Star Wars is dat heel normaal. Klonen en droids opereren er autonoom. In de Terminator-franchise worden we gewaarschuwd voor technologie die zelfbewust wordt. Ook daarin zijn de machines zelfstandig handelend. Mensen zijn niet meer nodig.

Apparaten en robots in onze tijd zijn dat niet. Toch worden drones op eenzelfde manier voorgesteld. We maken een onderscheid tussen de drone en de mens die hem bedient. Zo hoeft die mens geen verantwoordelijkheid te nemen voor wat hij de drone laat doen. In het ergste geval, bij het Amerikaanse leger, is dat mensen vermoorden.

Socioloog Nathan Jurgenson hekelt de scheiding tussen echt en virtueel. Hij noemt dit digitaal dualisme: cyberspace wordt voorgesteld als een fundamenteel andere wereld dan de ‘echte’. Hij bekritiseert dit idee, omdat volgens hem het web geworteld is in bestaande lichamen, ruimtes en politiek. Vergelijkbaar schrijft hij nu over drones. Met drones maken we een verdere scheiding tussen het digitale en het vleselijke, waarbij we makkelijk kunnen doen alsof de drone niet bestuurd wordt, alsof de ‘acties’ van de drone niet de verantwoordelijkheid zijn van menselijke beleidsmakers.

“Too stuck in the idea that agentic intentionality is frozen in time and space, we often anthropomorphize the drone simply because the pilot’s physical body isn’t inside of it. We sometimes hear reports that a drone fired missiles in a way that we don’t describe a fighter jet firing its own missiles. The drone and fighter pilots are equally near the trigger and equally “near” that which is being shot. Indeed, the many hours of intimate video surveillance that the drone pilots watch might bring them even closer to the battlefield than the fighter pilots who scream past at Mach-whatever. This everyday drone fiction–the “autonomous” and “unmanned” deceits–are obscurant of the reality for those at either end of the drone’s sights.” (bron)

De drone en de straaljager lijken meer op elkaar dan dat ze verschillend zijn. Ze hebben beiden een bestuurder. Jurgenson legt het nader uit aan de hand van de Curiosity, de rover op Mars. Daarover werd zelfs gezegd dat hij selfies nam. Bij de Curiosity is dat allemaal leuk en aardig, maar de drones op aarde doen toch echt andere dingen. Het is daarom beter om niet langer te spreken over ‘onbemande’ drones, maar duidelijk te maken dat mensen erachter zitten en aansprakelijk zijn en blijven.

Elk jaar rond deze tijd krijgen we de nieuwe resultaten van de digimeter van iMinds. Wat leren we bij vandaag? Wanneer aan mensen gevraagd werd om te kiezen welk mediatoestel ze meest waarschijnlijk zouden kopen in de nabije toekomst, bleek de voorkeur uit te gaan naar een laptop (33,1%) of een tablet (28,6%). Veertien procent heeft geen uitgesproken voorkeur. Kijkend naar de leeftijdscategorieën, zijn er wel opmerkelijke verschillen. Laptopsen smartphones zijn meer gegeerd bij de jongere leeftijdsgroepen, terwijl tablets de grootste voorkeur hebben bij 30- tot 59-jarigen.

De meerderheid van de mensen gebruikt nog steeds fysieke schijven om gegevens te bewaren. 73,1 procent gebruikte de harde schijven van hun apparaten en 55,7 procent bewaarde gegevens op een extern toestel (USB-stick, externe harde schijf).

Voor het grootste deel van de internetgerelateerde taken, blijven computers (laptop of desktop) de meest courant gebruikte toestellen. Wanneer het gaat over het spelen van videospelletjes en over sociale media, hebben mobiele toestellen de voorkeur (respectievelijk tablets en smartphones).

Vrij vertaald: de cloud is voor opslag nog niet echt de norm en jongeren zijn mobieler (maar tablets zijn vooral populair bij oudere groepen). Dit laatste kan ook met latere adoptie te maken hebben, maar ik zie nog andere mogelijke verklaringen. Als je een laptop nodig hebt voor school en al een smartphone gebruikt, dan lijkt de tablet behoorlijk overbodig. Los van de vraag of je de drie toestellen wel kan betalen.

iMinds zette zelf deze korte samenvatting online:

In Vlaanderen hebben 9 op 10 mensen toegang tot het internet en tot een computer in hun huishouden. Een derde beschikt over een spelcomputer en 86% heeft digitale tv thuis. De adoptie van deze technologieën toont slechts een beperkte groei en lijkt daardoor te stagneren. Alleen de adoptie van smartphones en de toegang tot een tablet in het huishouden vertonen een significante groei.

Meer weten over Media en ICT in Vlaanderen in 2014? Download de samenvatting of vraag het volledige Digimeter 2014 rapport aan.

Aan de hand van de verzamelde data over mediabezit en -gebruik heeft Digimeter de Vlaamse populatie opgedeeld in verschillende groepen, elk met een typisch profiel:

Dit stuk verscheen eerder op Pedro’s blog X, Y of Einstein.

Kranten hebben een moeizame relatie met het internet. Ze geven digitalisering snel de schuld van teruglopende oplages, terwijl ze andere factoren negeren (in Nederland gaat het dan bijvoorbeeld om grote fusies in de jaren ’90 waardoor regionale kranten hun identiteit en dus veel lezers verloren). Deze week verscheen er een intrigerend stuk van de Deense media-analist Thomas Baekdal. Hij bespreekt een interessante tegenstelling bij The New York Times. Zij claimen de beste journalistiek te leveren, maar toch trekken ze minder verkeer. Baekdal oppert dat dat niet ligt aan veranderende formats maar aan het eerste punt: The New York Times zou helemaal niet de beste journalistiek leveren.

“If The NYT is ‘winning at journalism‘, why is its readership falling significantly? If their daily report is smart and engaging, why are they failing to get its journalism to its readers? If its product is ‘the world’s best journalism‘, why does it have a problem growing its audience?” (nadruk in origineel)

Deze vragen brengen scherp een tegenstelling aan het licht: je kunt niet de beste van de wereld zijn en toch falen in het bereiken van een publiek. Volgens Baekdal kijkt The New Times te veel buiten de news room naar ‘oplossingen’ als strategische teams en te weinig naar het redactionele beleid. Daar schort het volgens hem aan. Het probleem ligt nu bij digitalisering, maar bij de journalistieke inhoud.

De krant is Wallmart
Het verdienmodel van kranten is dat van massacommunicatie: de zender zendt aan een heel groot publiek. In een krant staan veel stukken. Daarvan zijn er maar een paar relevant voor de individuele lezer. Toen er weinig nieuws aangeboden werd maakte dat niet zoveel uit: de krant als geheel was waardevol voor een grote groep. Nu is dat veranderd.

De krant is het beste te vergelijken met een supermarkt. Ieder artikel heeft maar weinig waarde maar er is altijd wel iets te vinden dat je nodig hebt. Bovendien heeft de koper geen tijd en zin om naar verschillende winkels te gaan.  The New York Times publiceert iedere dag 300 artikelen en streeft naar meer. In het oude massamodel werkte dat nog: er waren weinig plekken waar je terecht kon voor nieuws. Op het internet geldt dit probleem niet meer: alles is één klik van je verwijderd. Je hoeft niet naar een winkel waar 85 procent van de producten niet relevant voor je is, je kunt direct naar de aanbieder.

Doelstelling en interesse
Baekdal stelt dat de redactionele inhoud van The New York Times en The Washington Post geen focus of doel heeft. The Post heeft een YouTube-pagina met heel veel filmpjes die heel slecht bekeken worden. Volgens Baekdal is dat omdat er geen onderlinge samenhang is. Er is geen reden waarom je daar naar filmpjes zou gaan zoeken: “It’s just random products on random shelves”. De krant wil graag dat je door de pagina’s bladert zoals je langs de schappen loopt in een winkel. Digitale kranten zien er daarom uit als de fysieke krant. Dat betekent dat je er doelloos doorheen gaat: “You are forced to read without a specific intent”.

Baekdal schrijft dat de sleutel daarom bij doelstelling ligt. Wie naar Amazon surft doet dat nooit om rond te kijken, maar om te kopen wat je in je hoofd hebt. Hetzelfde geldt voor zoeken in Google: dat doe je met een doel. Op sociale media volgen we mensen uit interesse. Zij schrijven geen willekeurige statusupdates, maar schrijven vanuit hun specialiteit/interesse. Apps als Flipboard organiseren vergelijkbaar het nieuws op basis van interesse: als je van Star Wars houdt, biedt Flipboard je Star Wars-nieuws etc. De inhoud is dan niet willekeurig, maar afgestemd op iedere lezer – net als dat iedere twitteraar zijn eigen unieke timeline heeft op basis van de mensen die hij volgt.

Geen innovatieprobleem
De twitterfeed van The New York Times is al even willekeurig als door de fysieke krant bladeren: er is geen doelstelling en er is geen samenhang op basis van interesse. Het zijn willekeurige berichtjes. Baekdal somt drie internet-modellen op:

• De supermarkt van bedoeling – het Amazon-model
• De supermarkt van interesse – Twitter en Flipboard
• Niches – Nike en andere merken (ook al is Nike heel groot, sportschoenen zijn een specifiek product)

Het probleem van kranten is geen innovatieprobleem, zo schrijft Baekdal. Het is een redactioneel probleem. De keuze tussen deze modellen los je niet op met apps, het ‘omhelzen van mobiel’ of een nieuwe site. Je moet het in de redactie oplossen. (Terzijde: Blendle lijkt zowel in te zetten op het eerste als het tweede model: het is de vraag of zo’n duale doelstelling werkt.)

Kritiek en implicaties
Hoewel de analyse prikkelend is, blijft het ook een beetje hangen. Hoe moet het dan wel? Inhoud meer afstemmen op de interesse van specifieke lezers is daarbij wel degelijk ook  een innovatiekwestie. De krant zou namelijk voor iedere lezer een selectie uit de grotere schappen kunnen maken. Daarnaast negeert Baekdal het feit dat sommige mensen het leuk vinden om te winkelen en langs te schappen te lopen: zij laten zich graag verrassen door iets dat ze nog niet kenden of waarvan ze niet wisten dat ze het zochten (dit is ook de reden waarom radio nog steeds zo populair is).

De belangrijkste boodschap van Baekdal lijkt te zijn: zoek het niet in meer, maar zoek het in het specifieke. Het lijkt mij onontkoombaar dat subjectiviteit daarbij een grote rol gaat spelen. Een feitelijk nieuwsbericht lees ik overal dankzij ANP. Voor een analyse vanuit een rechtspolitiek perspectief moet ik dan bij GeenStijl zijn, voor een linkse draai misschien bij de Volkskrant. Dit vereist inderdaad een redactionele ommezwaai voor de Volkskrant. Die ommezwaai gaat voorlopig niet gebeuren.

De voorbije weken vielen me er tegelijk enkele voorbeelden op die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben, maar waar ik toch iets gemeenschappelijks meen in op te merken. Het begon in feite met een blogpost van Tom De Bruyne met de uitdagende titel ‘Digital is dead‘. Hierin beschrijft hij hoe de vele digitale communicatiebureaus het steeds moeilijker krijgen, terwijl ondertussen de wereld gewoon verder draait en de grote spelers gewoon lustig voortboeren.

Dan was er opeens de aankondiging dat Newsweek wellicht terug zal verschijnen op papier. Waar het bekende tijdschrift zowat een jaar geleden ophield met zijn papieren editie, komen ze nu op hun stappen terug. Ik weet niet of het een succes zal worden, vorige week had Isabel Albers op STIMAC2013 alvast haar bedenkingen, maar een verrassing was het wel.

En dan was er deze week het derde voorbeeld, bloggers worden dit jaar geweerd van de NY Fashion Week. Weinig invloed, weinig opbrengst, veel te veel gedoe en aandachttrekkerij hoor je. Dit weekend las ik nog hoe men bloggers wilde gebruiken voor “hogere culturele evenementen” wat bij een ruimer publiek te brengen en hoe men dan teleurgesteld was dat er vooral Instagram-foto’s werden gepost… over het eettentje aan de overkant van de opera.

Wat moet men dan denken? Gaan we terug naar business as usual? Ik sprak maandagavond op een avond waar onder andere ook Peter Hinssen sprak en ik merkte hoe daar iedereen instemmend knikte bij zijn stelling hoe het digitale het nieuwe normaal is. Had hij dan misschien geen gelijk? Ik denk dat Peter wellicht heel erg gelijk heeft, maar op een andere manier dan velen denken. Mogelijk zelfs anders dan hij initieel bedoelde.

Digitaal is ondertussen effectief normaal geworden. We gebruiken onze GPS’en, smartphones en misschien straks onze slimme brillen. Als mijn oma skypet, dan moet het wel normaal zijn. We zullen het dra normaal vinden dat auto’s zelf rijden en dat we suggesties krijgen op vragen die we net hebben maar nog niet hebben gesteld.

Maar waar technologie zo ons leven beïnvloedt, zo beïnvloeden wij ook als samenleving de technologie, al lijken we dat laatste soms te vergeten. De manier waarop we het succes van technologie het meest basaal bepalen is door het al dan niet te gebruiken. Ik moet altijd glimlachen als ik hoor dat we nog maar pas toegang tot tablets hebben, terwijl het toestel zelf al veel ouder is dan de iPad. Correcter is dat we het toestel recent hebben omarmd na een geslaagde make-over en dito campagne van Apple.

Zo blijkt het World Wide Web voor veel mensen een verkeerde benaming. We kunnen inderdaad met de hele wereld communiceren via internet, maar als je kijkt naar welke sites en onderwerpen de meeste mensen surfen, dan blijven we vaak wel heel dicht bij huis. Ondertussen passen de grootste internationale sites hun inhoud aan de lokale bezoeker aan, vaak zonder dat de gebruiker het zelf opmerkt.

Als digitaal normaal is geworden, betekent dit in feite een doodvonnis voor het digitale als hype. Dan opeens lijkt een term als revolutie een beetje raar; dan lijkt het eerder een rimpel die we even door moesten voor we een nieuw evenwicht vonden. En dan kan je teleurgesteld zijn omdat de wereld minder veranderde dan men dacht. dat de revolutie niet ver genoeg ging. Dan lijkt de hele wereld opeens op Egypte, waar er wel een revolutie plaatsvindt, maar waar er toch niet direct een democratie komt zoals men gehoopt had.

Ik denk dat we zo bekeken twee fouten kunnen maken. De eerste is ongeduldig zijn. We denken zo graag dat alles steeds sneller gaat en kijken dan vooral naar de rimpels, maar zijn tegelijk ziende blind voor de constanten. De tweede is denken dat er nooit iets verandert. Dan kijken we naar de constanten en zien niet de trage maar gestage evolutie.

Het goede nieuws: als je beide fouten niet maakt dan krijg je opeens meer tijd om je aan te passen, maar besef je ook dat je wel degelijk iets moet doen. Je ziet dan misschien ook in dat je niet per definitie moet rekenen op technologie, waardoor je ontsnapt aan ‘solutionisme‘, maar dat je nood hebt aan mensen die visies delen (en heel misschien daar ook bepaalde technologieën voor gebruiken).

Dit stuk verscheen eerder op Pedro’s blog X, Y of Einstein. Lees ook Voorbij de digitale hype. 

In steeds meer bioscopen en filmtheaters in Nederland wordt de filmprojector ingeruild voor een digitale beamer. Marktleider Pathé liep al even voor de troepen uit, maar inmiddels gaan ook de middelgrote en kleine ketens en filmhuizen gefaseerd mee in de digitale transitie. Alle spelers in de filmsector hebben zich, samen met de overheid, verenigd in Cinema Digitaal die de overgang coördineert. Met de overstap van 35mm naar binaire codes is een bedrag van rond de 38 miljoen euro gemoeid.

Het succes van 3D-films, die alleen op digitale projectors draaien, vormde de laatste druppel, maar de voordelen van digitale projectie zijn al veel langer duidelijk. Distributeurs hoeven niet langer duizenden filmrollen te laten drukken en naar bioscopen te rijden. Ze sturen nu harde schijven rond, die een factor tien tot twintig goedkoper zijn per kopie. Het milieu wordt niet langer belast met tienduizenden kilometers filmafval en bezoekers krijgen kraakheldere projectie zonder haartjes of tikjes.

Sport, opera, ballet
Daarmee zijn vooral voordelen voor de professionals genoemd, maar hoe zit het met de bezoeker? In het tijdperk van digitale bioscopie kunnen exploitanten hun bioscoop veranderen in een multimedia-centrum, want op digitale projectoren kan je ook (live) sportwedstrijden, opera of ballet tonen of  bedrijfspresentaties en schoolfilmpjes draaien. Maar voor wie af en toe een film bezoekt, verandert er weinig. Hoogstens zal het ontbreken van het ratelen van de projector, soms hoorbaar op de achterste rijen, sommigen opvallen.

De overgang naar naar digitale projectie zorgt ervoor dat achter schermen niet alleen de 35mm-projector, maar ook de operateur verdwijnt. De operateur speelde ooit een grote rol, in de interactie met het publiek. Hij versnelde, vertraagde of herhaalde scene’s of zelfs hele voorstellingen, al naar gelang het publiek dat wilde. De operateur werd ook groot in de populaire verbeelding, in films als Sherlock Jr. (1924), Splendor (1989) of natuurlijk Fight Club (1999). De mooiste film over ouderwetse bioscopen is het Oscar-winnende Cinema Paradiso. Voor wie een romantisch idee wil krijgen van wat er verdwijnt met de komst van digitale beamers, is dit een absolute must-see.