Morgen is de finale van het Songfestival. Het leeft extra, want vorig jaar ging het niet door en dat terwijl wij eindelijk gewonnen hadden! Onderdeel van de Eurovisietraditie is klagen over de oneerlijkheid van het stemmen. Je mag niet op je eigen land stemmen, maar in Europa zijn er verschillende diaspora’s. Stemmen Turken in het buitenland bijvoorbeeld voor Turkije? Op het onvolprezen politicologenblog Stuk Rood Vlees verscheen een stuk van Nella Geurts, Ayse Guveli en Niels Spiering over die vraag.

Ze baseren zich op surveydata van mensen met een Turkse migratieachtergrond uit zeven West-Europese landen. Die beantwoorden de vraag wie zij het liefst het Eurovisie Songfestival zouden zien winnen: Turkije, het huidige land van residentie of het land met beste liedje. Het antwoord is overduidelijk:

“het grootste aandeel van de Turkse migrantenpopulatie gunt Turkije de winst. In alle zeven landen ligt dit percentage rond of boven de 90 procent. Slechts 1 procent van de migrantenpopulatie gunt het nieuwe land van residentie zijn of haar stem, en in Frankrijk heeft zelfs geen enkele van de 207 ondervraagden deze voorkeur. Tenslotte geeft gemiddeld vier procent de voorkeur aan het land met ‘het beste lied’: kwaliteit in plaats van vaderlandsliefde.”

Daarmee is zeker niet alles gezegd. Er is namelijk ook een bandwagon-effect gaande in Duitsland, waarvan we in Nederland profijt kunnen hebben nu wij ook winnaars zijn. Bovendien is de Turkse diaspora geen homogene groep. Kijk voor de uitleg, duiding én figuren op Stuk Rood Vlees.

Lees ook: 3 tips op basis van onderzoek waarmee we het songfestival winnen

Lees ook: de 7 betekenissen van het Songfestival

Dit stuk verscheen gisteren op Stuk Rood Vlees, een blog waar politicologisch onderzoek wordt gekoppeld aan de actualiteit. We namen het met toestemming over. 

Vanavond lijkt Anouk met haar lied ‘Birds‘ een redelijke kans te hebben om de halve finale van het Eurovisie Songfestival te overleven. Het zou voor de eerste keer zijn sinds 2004 zijn dat Nederland in de finale zou staan. Nog veel langer bestaat er kritiek op de puntentelling van het Songfestival. Enerzijds zouden omvangrijke migrantengroepen (zoals met name de Turken) massaal op het thuisland stemmen, anderzijds zouden de Balkanlanden en de voormalige Sovjetstaten elkaar steevast punten toestoppen. Dat zou het voor westerse landen bijna onmogelijk maken te winnen. Bovendien kon het toch geen toeval zijn dat het Verenigd Koninkrijk in 2003, zo kort na de Irak-oorlog, eindigde op ‘nul points’? Dat met name noordelijke landen (afgelopen 15 jaar) en Ierland (jaren 90) het desondanks wel erg goed hebben gedaan, wordt niet vaak genoemd.

Wetenschappers doen al jarenlang onderzoek naar mogelijke vriendjespolitiek en blokvorming op het EVS, gebruikmakend van de meest geavanceerde technieken om netwerken in kaart te brengen en om de toekenning van punten te verklaren. Er is inderdaad duidelijk sprake van blokvorming. Maar dat is tussen 1975 en 2006 slechts twee maal doorslaggevend geweest voor de overwinning (in 2003 en in mindere mate in 2005).

Op basis van de literatuur kunnen we drie tips opstellen van institutionele aanpassingen die Nederland zou moeten afdwingen om meer succes te krijgen.

Tip 1: Nederland moet zich inwerken in het Viking-verbond
Er zijn talloze netwerkanalyses losgelaten op het Songfestival, op basis van uitruil of parallelle stempatronen. Steevast vonden onderzoekers bewijs voor kliekjes (paywall), combinaties of zelfs blokken van landen die op elkaar stemmen. Tot halverwege de jaren negentig waren er drie grote blokken (paywall) in constellatie waardoor het Westen eigenlijk decennialang domineerde.

Sinds de jaren negentig werden verschillende verbonden zichtbaar. Met name belangrijk was de opkomst van het Balkan-blok tussen 2001 en 2005 (met Slovenië, Kroatië, Bulgarije, Turkije, Servië, Roemenie, Griekenland, Albanie, Cyprus en Macedonië) en het Viking-verbond sinds de tweede helft van de jaren negentig (met IJsland, Noorwegen, Zweden, Denemarken, Finland, Estland, Letland en Litouwen). Daarnaast zijn er nog kleinere blokken (Polen-Rusland-Oekraïne; Spanje-Andorra; Nederland-België).

De vanzelfsprekende steun binnen het eigen blok zou tot 2005 alleen in 2003 (Turkije i.p.v. België) en 2005 (Griekenland i.p.v. Malta) bepalend geweest zijn voor de uitslag. En zelfs dat lijkt, gegeven de analyse, nog een overschatting. In andere jaren (1999, 2002) was er grote eenheid onder het Viking-verbond maar was deze niet doorslaggevend. Bij een goed (kansrijk?) lied blijken de landen uit het eigen blok simpelweg veel punten te geven. Is dat vriendjespolitiek of smaak?

Dat België in 2003 de overwinning daadwerkelijk is misgelopen door blokvorming is zeer waarschijnlijk. Nederland en België doen er verstandig aan zich in te werken in het Viking-verbond, om zo meer kans te maken op een overwinning. In tegenstelling tot het Balkan-blok (10 landen) is in het Viking-verbond (8 landen) nog uitbreiding mogelijk: meer dan 10 landen maakt een coalitie minder stabiel doordat per land slechts 10 punten te vergeven zijn.

Tip 2: Eis regionale voorrondes of evenredige vertegenwoordiging in stemprocedure
Maar kunnen Nederland en België wel tot zo’n blok toetreden? Er is dus duidelijk blokvorming, maar wat betekent dat? Worden er politieke spelletjes gespeeld, is er vriendjespolitiek, of is er gewoonweg sprake van een gedeelde (muziek)smaak?

Volgens een analyse uit 2006 (paywall) van o.a. UvA-collega (sociaal-psycholoog en politicoloog) Bertjan Doosje is er sprake van een uitruil. Nationale jury’s kregen meer punten van landen waar ze zelf in de voorgaande vijf jaar ook aan hadden gegeven, en gaven meer punten aan landen waar ze zelf in de voorgaande vijf jaar meer van hadden gekregen. Dit maakt een tit-for-tat strategie waarschijnlijker, maar is niet noodzakelijk bewijs. Hetzelfde zou je immers ook verwachten als er simpelweg een gedeelde muzieksmaak zou zijn. De auteurs vinden echter meer bewijs: het tit-for-tat gedrag is sterker in landen met een collectivistische cultuur en in relatief arme landen. En toch lijkt ook dat onvoldoende bewijs. De auteurs hadden moeten toetsen in hoeverre punten die een land in de volgende vijf jaar krijgt samenhangen met de punten die een jury op dit moment geeft. Als er echt sprake is van tit-for-tat zou die samenhang niet mogen bestaan, of op zijn minst relatief zwak moeten zijn.

Het onderzoek van de Brusselse onderzoekers Ginsburgh en Noury gaat daar tegenin. Volgens hen is er geen significant effect van het uitruilen van stemmen, zodra je rekening houdt met culturele en taalkundige overeenkomsten tussen landen. De belangrijkste verklaring voor succes blijft volgens hen, met afstand, de kwaliteit van de zanger. Probleem, echter, is dat die studie de kwaliteit van zangers niet direct meet, maar via een maat die zelfs wat (vriendjes)politieke elementen kan omvatten. Er lijkt dus een serieus risico van statistisch overcontroleren.

De Groningse econome Spierdijk en de Twentse wiskundige Vellekoop bereiken een genuanceerd standpunt in een gedetailleerde studie. Ze stellen dat het blok-stemmen weliswaar grotendeels wordt verklaard door culturele, linguïstische, religieuze en etnische overeenkomsten, maar dat in verscheidene landen daarnaast toch ook nog op basis van geografische nabijheid wordt gestemd. De verdachtmaking van vriendjespolitiek kan dus voor sommige landen kloppen. Maar tegelijkertijd is die vriendjespolitiek op geaggregeerd niveau nauwelijks van belang, en verwerpen de auteurs de beschuldiging van grootschalige blokvorming.

Maar zelfs blokmatig stemmen op basis van culturele overeenkomstigheid in plaats van kwaliteit heeft voor Nederland negatieve consequenties. Ten eerste sluit de Nederlandse muzieksmaak en -stijl (Toppers, 3Js, Sieneke) niet echt aan bij die van omringende landen, in tegenstelling tot de gedeelde hits op de Balkan. Ten tweede zijn de omringende landen hier nogal groot (Duitsland, Frankrijk, VK), wat ons bepaald niet helpt omdat hun stem even zwaar telt als die van de kleintjes op de Balkan.

Nederland zou moeten inzetten op regionale voorrondes in de stemprocedure of op meer evenredige vertegenwoordiging (naar bevolkingsgrootte). Het huidige systeem lijkt te veel op hetkiesstelsel van de Amerikaanse senaat, waar elke staat ongeacht de grootte evenveel senatoren heeft, en daardoor bijvoorbeeld zelfs populaire wapenwetgeving niet hoeft te slagen.

Tip 3. Een expertjury is minder gevoelig voor blokvorming.
Maakt het dan nog uit of wordt gestemd door een expertjury of door tele-voting door het algemene publiek? De publieke wijsheid is dat vriendjespolitiek vooral is toegenomen door tele-voting, waardoor bijvoorbeeld migrantengroepen massaal konden stemmen op het thuisland (zoals de Turkse minderheid in Duitsland). Hierover is weinig bekend. Maar wat we wel weten (paywall), is dat expertjury’s op het songfestival minder worden beïnvloed door random elementen die niets te maken hebben met kwaliteit, zoals de volgorde van de optredens (hoe later, hoe beter). Maar dat neemt niet weg, dat ook expertjury’s wel degelijk door dergelijke zaken worden beïnvloed.

Het advies voor Nederland is tamelijk evident: zet in op een grotere rol voor de expertjury. Die is in de toekenning van punten in elk geval minder gevoelig voor externe factoren, dus mogelijk ook voor vriendjespolitiek of door culturele overeenkomsten.

Wellicht de belangrijkste bevinding is echter de lol die moleculair genetici, musicologen, sociaal-psychologen, economen, politicologen en sociologen er de laatste jaren aan beleven om hun statistische tools los te laten op de douze points.

Lees ook: de 7 betekenissen van het Songfestival

Het Eurovisiesongfestival is al vanaf het begin in 1956 een van de belangrijkste televisiemomenten van het jaar. Ooit begonnen als mogelijkheid om gezamenlijk aan een televisieproject te werken, trekt het evenement momenteel zo’n 125 miljoen kijkers. De zangcompetitie draait om veel meer dan alleen zingen. Net als bij internationale sportwedstrijden raakt én polariseert het Eurovisiesongfestival kijkers uit verschillende landen. De betekenissen die het festival aanneemt in verschillende landen zijn onderzocht door de Duitse Irving Wolther [abstract, Popular Music].

1. Media

Op de eerste plaats is het een media-gebeurtenis. Wolther noemt het een “media-staged pseudo-media event”  dat wil zeggen een evenement gehouden door de media met als enige doel meer media-aandacht. Nationale omroepen zijn vrij in de wijze van nationale kandidaten selecteren. De nationale omroepen grijpen dit aan om te laten zien wat ze allemaal op poten kunnen zetten.

2. Muziek

De liedjes door de jaren heen laten een duidelijke dominantie van popmuziek zien. De Anglosaksische invloed op Europese muziekculturen is daarbij onmiskenbaar. Desalniettemin zien nationale publieken hun inzendingen toch als representatief voor hun cultuur. Het dient daarbij opgemerkt te worden dat de toevoeging van zogenaamde ‘etnische elementen’  niet zozeer daadwerkelijk cultureel-historische wortels toont, maar eerder een actieve constructie in het heden van de geschiedenis van het land.

3. Muzikaal-economisch

De regelgeving rond het Eurovisiesongfestival heeft ervoor gezorgd dat deelname voor de platenmaatschappijen niet interessant is. Nationale omroepen hinderen commerciële uitbating en marketing. Het versoepelen van de regels in 1998 heeft daaraan weinig veranderd.

4. Politiek

De politieke dimensie verschilt per land. Voor de voormalige Oostbloklanden was het festival bijvoorbeeld een manier om politieke, economische en culturele isolatie te overkomen. Daarnaast zijn er voorbeelden van censuur op politieke inhoud van liedjes en verschijningen van ministers en staatshoofden om hun populariteit te vergroten.

5. Nationaal cultureel

Hoe meer een natiestaat zicht gehecht voelt aan hun cultuur, hoe meer trots in het tot uiting brengen hiervan in de inzending. Daarbij gaat het aan de ene kant om iets uniek te laten zien, aan de andere kant wordt er gebouwd aan een cross-nationale identiteit. Het gebruik van culturele en etnische stereotypen is daarbij niet altijd bewust.

6. Nationaal-economisch

Het organiseren van het Songfestival is kostbaar, maar winstgevend. Er worden extra inkomsten gehaald uit toerisme en het festival biedt de mogelijkheid reclame te maken voor de export van lokale goederen. Gastlanden geven aan voordeel te hebben gehad bij de organisatie.

7. Competitie

Waar vroeger op liedjes gestemd werd, staan nu de namen van de landen op de scoreborden. De nadruk is daarmee van competitie tussen muziek komen te liggen op de competitie tussen landen. Er is de laatste jaren veel aandacht geweest voor de afname van populariteit van West-Europese landen. Onderzoek laat echter zien dat er geen sprake is van blokvorming in het stemmen (d.w.z. dat bepaalde landen op hun buren stemmen uit politieke overwegingen). Er zijn wel geografische overeenkomsten, maar die wijzen op een culturele bias.

Overigens is er in de statistieken geen enkele aanwijzing te vinden dat zingen in het Engels meer kans op winst biedt. Dat is eerder een aanname van de nationale omroepen bij het organiseren van de selectierondes.