Tijdens de eerste lockdown, die ondertussen voelt als acht jaar geleden, besloot ik samen met mijn mede-mediadoctor Vincent Crone een speciale reeks te maken van Onder Mediadoctoren. ‘Aantekeningen uit het ondergrondse‘ reflecteerden we samen met andere wetenschappers op een bijzondere tijd. We wilden het vastleggen voor het nageslacht. Daarin stonden we natuurlijk niet alleen. Individuen, organisaties en musea begonnen allemaal direct met het optekenen van de pandemie.

Niet alles is waardevol en kiezen wat bewaard moet blijven is een vak. In Knowable Magazine, een tijdschrift voor wetenschapscommunicatie, verscheen een mooi stuk over het ‘behouden van de pandemie’. Keuzes zijn afhankelijk van de missie van de instelling. Een natuurwetenschappelijk museum zal de nadruk leggen op de biologische en medische kant van corona, zoals het Amerikaanse Smithsonian:

“Certain objects are so clearly vital to the Covid-19 story that they have already been couriered to the Smithsonian museum. One is the 3D-printed coronavirus model that Anthony Fauci used to explain SARS-CoV-2 in presentations. Others are the scrubs, vaccination card and empty vial from the first vaccination in the US: that of Sandra Lindsay, a critical care nurse working for the Northwell Health network in New York.”

Ook andere musea komen aan het woord over hun keuzes. Niet handschoenen, wel de mondkapjes. Het is volgens curatoren belangrijk dat er verschillende collecties worden gebouwd, zodat historische vergelijking mogelijk is. Daarnaast is het belangrijk dat musea open zijn over hun keuzes:

“In an age where everybody is questioning facts, [a curator] adds, absolute transparency will be key to telling the story of Covid-19 — transparency around how collections were formed and interpreted, in how knowledge was produced.”

Beeld: verlaten grachten in Amsterdam tijdens de eerste lockdown. (c) Linda Duits

In Amsterdam hangen in de Warmoesstraat, in de Haarlemmerstraat en op de NDSM-werf graffitiversies van werken van de oude meesters Rembrandt, Frans Hals en Willem van de Velde. De graffiti is gemaakt door Michel Alders, TelmoMiel en Donovan Spaanstra. Het project is een initiatief van ING, de hoofdsponsor van het Rijksmuseum. ING wil met het project aandacht vragen voor Nederlandse cultuur, waarmee ze bedoelen een goed imago genereren voor de bank.

Het is daarom uitgevoerd door BrandBase, een bureau voor ‘brand activaction’. Hier legt BrandBase in eigen woorden uit wat dat inhoudt. Het komt neer op een hippere vorm van actiemarketing. Het is daarom misschien geen verrassing dat het promofilmpje (zie beneden) gemaakt werd door Vice. Een dergelijk project sluit goed aan bij een bredere trend van popularisering van musea om nieuwe doelgroepen aan te spreken. De campagne lijkt direct al succesvol: media als Het Parool maakten erdoor gratis reclame voor ING.

INSTANT UPDATE: Nino Sonneveld wees ons via Twitter op een vrijwel identiek project van Londens National Gallery uit 2007.

Bron: Adformatie.

Vanwege de bezuinigingen is de cultuursector zich aan het bezinnen op de eigen situatie. Dit geldt ook voor musea, die gedwongen worden na te denken over ‘draagvlak’ voor hun bestaan. In de internationale literatuur is ‘gemeenschap’ daarbij het buzzwoord: musea nemen deel in community outreach-projecten, vinden geld via crowd funding en organiseren participatieprojecten in wijken. Erfgoedonderzoeker Dorus Hoebink stelt in een wetenschappelijk artikel [vrij toegankelijk] dat musea een nieuwe visie op gemeenschap moeten ontwikkelen, waarbij hij veel ruimte maakt voor populaire cultuur.

Hoebink spreekt over een traditionele en een postmoderne visie op gemeenschappen. In de traditionele visie is een gemeenschap een kleinschalige groep die een plaats, etniciteit of religie deelt en waarbij er sprake is van intieme samenlevingsverbanden die generatie op generatie worden doorgegeven. Dit traditionele gemeenschapsbegrip is nostalgisch van aard en ziet ontwikkelingen als individualisering en mondialisering als destructief.

De postmoderne visie gaat ervan uit dat mensen gemeenschappen vormen op basis van een gedeelde interesse of leefstijl. Mensen kunnen makkelijker kiezen tot welke gemeenschap te behoren en kunnen ook tot meerdere (virtuele) gemeenschappen behoren. Subculturen, fangroepen en uitdragers van alternatieve lifestyles zijn niet gebonden aan plaats, maar drukken wel een belangrijke stempel op cultuur. Voorbeelden van musea die hier succesvol op in spelen zijn de verschillende musea rond automerken en science-fiction-musea.

Wanneer musea hun visie op gemeenschap veranderen, kunnen ook zij profiteren van de nieuwe gemeenschappen. Dit kan door individualisme, constante dynamiek en lossere verbanden niet als schadelijk te zien, maar juist als kracht:

“Het streven naar een vaste opstelling die het verhaal van alle inwoners van regio of plaats vertelt, is in onze samenleving – die voor een steeds groter gedeelte bestaat uit pluriforme en losse gemeenschapsverbanden – niet meer wenselijk”.

CC foto: Jessica Spengler