‘Helicopter-ouders’ is de gangbare term geworden voor ouders die hun kinderen te beschermend opvoeden door alles proberen te overzien en te sturen. Waar de helicopter-ouder direct ingrijpt als er gevaar dreigt, is de sneeuwschuif-ouder nog een tandje voorzichtiger: die anticipeert op het gevaar. In Amerika worden zij snowplow parents genoemd (ook wel lawnmower parent of bulldozer parent), in het Nederlands vaak curling-ouders. Dit type ouder wil alle mogelijke obstakels op het levenspad van hun kinderen voor zijn en verwijderen. Zo loopt hun kroost nooit tegen moeilijkheden aan.

Een Amerikaanse collega vertelde me onlangs hoe het er in de VS inmiddels aan toegaat. Ze was in Amsterdam voor een zomeruitwisseling. De ouders van haar studenten volgden de live locatie van hun kinderen (nb: meerderjarige personen) en beschikten over het wachtwoord van hun studentenmail. Ze vertelde me zelfs over een sollicitatiegesprek voor een afgestudeerd advocaat, waarbij de ouder meekwam.

De start van het nieuwe academisch jaar laat zien hoe ouders in de VS worstelen met de scheiding van hun kinderen. Een overzichtsartikel op de Amerikaanse nieuwswebsite Axios beschrijft hoe dat vorm krijgt. Ze gebruiken technologie om hun kinderen te volgen, micromanagen de introductieweek en blijven zelfs soms slapen in de dorms. In Facebookgroepen stellen ouders vragen aan elkaar – en wordt duidelijk hoe ver hun inmenging gaat (check deze virale TikTok met voorbeelden van berichten).

Sneeuwschuif-ouders ontnemen hun kinderen de mogelijkheid om volwassen te worden. Aan de Universiteit van Amsterdam zie ik gelukkig nog weinig tekenen van zulke overmatige bescherming – laten we hopen dat dit zo blijft.

TOEVOEGING: Check ook dit leeswaardige stuk over hoe (Amerikaanse) studenten omgaan met hun overbezorgde ouders: “Strict parents raise sneaky kids.”

Beeld gegenereerd met AI (Leonardo). 

Per 1 september is het bekende platform Ouders Online niet meer in handen van oprichters Henk Boeke en Justine Pardoen. Ze hebben hun taken overgedragen aan de nieuwe hoofdredacteur Yolanda Roosenstein. Ter gelegenheid van hun afscheid schreef Boeke een terugblik op 24 jaar Ouders Online.

De kennismaking met het web is in november 1994, in San Francisco op de redactie van Wired. Boeke en Pardoen waren al digitaal savvy, maar zagen het potentieel van het www. Als even later hun eerste kind is geboren besluiten ze dat kinderen de focus gaan worden van hun websiteplan. Wat er daarna gebeurt is als een kleine geschiedenis van het internet in Nederland.

De eerste internetrechtszaak van Nederland, aangespannen door VNU die als uitgever van het blad Ouders van Nu meende recht te hebben op de domeinnaam oudersonline.nl. Of de kennismaking met wat we nu clickbait zouden noemen: een wedstrijd om lezers hun meest bloederige bevallingsfoto’s te laten insturen, waardoor het verkeer naar de site sterk toenam. Zo gaat het verder, van onmogelijke overheidssubsidie tot een bedrijf dat graag maatschappelijk goede sier wilde maken als bijdrager.

Boeke en Pardoen noemen wat ze deden ‘actie-journalistiek’. Als voorlopers in de digitale ouderwereld waarschuwden ze voor problemen die opleiders en overheden niet zagen. Daarnaast hebben ze ontelbaar veel ouders voorzien van deskundig advies omtrent online opvoeding. Ouders Online blijft dat doen, maar Boeke en Pardoen verschuiven hun aandacht naar andere projecten. Zin in de toekomst!

Beeld: Ouders Online in 2000 (via de wayback machine het Internet Archive). 

Alexa is de virtuele assistent van Amazon die van alles voor je kan afspelen en opzoeken. Dat is handig, ook voor kinderen. Alexa reageert immers op spraakopdrachten. Op Technology Review verscheen een achtergrondartikel waarin de invloed van Alexa op opgroeiende kinderen wordt besproken. Worden ze er lui van, omdat zulke virtuele assistenten van alles voor je kunnen doen, of misschien wel gemeen, omdat je de technologie bevelen geeft? Auteur Rachel Metz is optimistisch: ze prijst vooral de voordelen op het gebied van leren, spelen en communicatie.

Vorig jaar voerden onderzoekers van MIT een studie [volledige toegang] uit met 26 kinderen tussen de 3 en 10 jaar naar hun omgang met Alexa, Google Home, een speelgoedrobot en een chatbot. Daaruit kwamen vier thema’s naar voren: vermeende intelligentie, toeschrijven van identiteit, speelsheid en begrip. De kinderen testten van alles uit: ze stelden bijvoorbeeld verschillende Alexa’s dezelfde vraag. Opvallend was verder dat ze geen duidelijk gender aan de assistenten toeschreven.

Metz sprak met een van de onderzoekers. Zij stelt dat kinderen dankzij de omgang met Alexa beter leren communiceren, niet alleen met robots maar ook met andere mensen:

“She sees a huge opportunity for virtual assistants like Alexa, Google Home, and others to be designed in ways that push us to treat others the way we want to be treated.”

Dat is nogal een uitspraak. In de studie zelf zijn de onderzoekers voorzichtiger. De conclusie gaat vooral over verbeteringen aan virtuele assistenten, zoals uitleggen waarom ze een opdracht niet kunnen uitvoeren (‘ik snap je niet’ versus ‘ik heb deze informatie niet’). De andere kant komt ook aan bod. Metz citeert een ontwikkelingspsycholoog die zich zorgen maakt dat ‘digitale butlers’ het vermogen van het kind om zelf dingen te doen zal verminderen. Zulke zorgen bestonden ook bij de uitvinding van het schrift (‘de jeugd van tegenwoordig hoeft dan niets meer uit het hoofd te leren!’) en het is onwaarschijnlijk dat ze gelijk zal krijgen. Virtuele assistenten zullen een plek vinden in het alledaagse leven, zonder grote of radicale effecten op dat alledaags leven.

Wat opmerkelijk is, is dat er niet gekeken wordt naar de effecten van bestaande assistenten bij de opvoeding, zoals nannies nu of gouvernantes vroeger. Die zijn immers een goede voorspeller. Bij niet-virtuele assistenten ligt de zorg vooral bij de vervanging van contact met de ouders. Het is dan ook raar dat deze vraag in dit onderzoek en het artikel niet gesteld zijn.

Terwijl ons van allerlei kanten berichten bereiken dat het met de jeugd van tegenwoordig beter gaat dan met die uit eerdere generaties, zijn ouders erg bezorgd over hun kroost. Een wereldwijd onderzoek van Nickelodeon Kids en Family GPS concludeert dit. Noot: er is geen onderzoeksrapport beschikbaar, alleen een samenvatting op de site. Daarin staat een aantal zorgwekkende observaties:

Ouders maken zich veel zorgen, bijvoorbeeld over:

• Een goede ouder zijn (89%);
• De veiligheid van hun kind (94% overall, 67% ‘worry a lot’);
• De mogelijkheid dat hun kind gepest wordt (84%).

De zorgen uiten zich in bescherming. Zes op de tien ouders vindt dat ze moeten kiezen op welke sites hun kinderen komen. Ongeveer vier op de tien wil kiezen welke games ze spelen en welke programma’s ze kijken. Eén op de zeven ouders wil zelfs de vrienden van hun kinderen kiezen.

Daarbij kiezen ze dan het liefste zichzelf. Ze zien ‘vriendschap’ als een manier om hun kinderen te beschermen en ze dichtbij hen te houden. Zo’n tachtig procent vindt dat ouders vrienden met hun kinderen moeten zijn. Tegelijkertijd proberen ze hun kroost aan te moedigen onafhankelijk te zijn (94% doet dat). Dat lukt – logisch gezien het bovenstaande – niet goed: vier van de tien ondervraagde ouders wil dat ze meer gedaan hadden om die onafhankelijkheid te bewerkstelligen.

Het onderzoek verdient wetenschappelijk vervolg. Hoeveel beperkter is de bewegingsvrijheid van kinderen geworden? Wat doet de mentaliteit van beschermen (overal rubberen stoeptegels wensen) met de ontwikkeling van een kind? En welke site met opvoedadvies durft het aan om ouders op te roepen een tandje minder te gaan?

Gevonden via Pedro de Bruyckere. 

Van harte feliciteren we collega Pedro de Bruyckere met het verschijnen van zijn nieuwste boek Ik was 10 in 2015, geschreven samen met Bert Smits. De feestelijke boeklancering is op 29 september in Gent (wij gaan, u ook?).

Hierbij vast meer info over het boek. Bestellen kan hier.

Welke studies leiden naar een goeie job?
Waar zullen onze kinderen wonen?
Zullen ze gelukkig zijn?

De wereld lijkt constant in verandering en dit maakt de taak van ouders, opvoeders en leerkrachten zeker niet eenvoudiger. Waar ouders er vroeger vanuit konden gaan dat hun kinderen het beter zouden hebben dan zijzelf, is dat vandaag niet zo vanzelfsprekend meer.

“Waarschijnlijk moeten onze kinderen het met minder doen”, is een veelgehoorde vrees. Wat moeten onze kinderen studeren als sommige banen binnenkort door robots vervangen worden? Waar zullen onze kinderen leven? Welke nieuwe uitdagingen komen op hun pad?

Pedagogen Pedro De Bruyckere en Bert Smits hebben geen glazen bol, maar bekijken wel de belangrijkste tendensen die een invloed zullen hebben op de levens van kinderen en jongeren. Zo beantwoorden ze de vragen die de volwassenen hebben over hun toekomst. Een opvoedingshandleiding voor de toekomst.

Seksualiteit bij kinderen is een maatschappelijk moeilijk onderwerp. Als er in de media over gesproken wordt gaat het meestal over misbruik. Ouders zien het seksuele gedrag van hun kinderen al snel als grensoverschrijdend. Ze willen graag weten wat normaal is en/of er reden is tot zorg. Normaal wordt dan opgevat als ‘vaker voorkomend’.

De laatste gegevens voor Nederland zijn in 1990 verzameld. Sindsdien zijn er veel maatschappelijke zorgen geweest over een vermeende seksualisering van de media, waardoor kinderen sneller in aanraking zouden komen met seksueel getinte beelden. Dat zou kunnen betekenen dat kinderen dat gedrag kopiëren. Daarnaast is er veel media-aandacht geweest voor seksueel misbruik van kinderen. Het zou daarom zo kunnen zijn dat seksueel gedrag van kinderen een gevoeliger thema is geworden. Alle reden dus voor nieuw onderzoek.

Maryse Roos van het Kennis- en Zorgcentrum voor Genderdysforie VUmc en Hanneke de Graaf van Rutgers WPF onderzochten welk seksueel getint gedrag ouders waarnemen bij hun kind. Ze publiceerden dit onlangs in Kind & Adolescent [abstract]. Het gaat om kinderen tussen de 2 en 12 jaar. In 2013 vulden 1360 ouders een online vragenlijst in. De steekproef was niet representatief en daarom is gewogen voor opleidingsniveau.

Resultaten
Er is veel variatie in de waarnemingen van ouders. Ze zien het vaakst dat kinderen hun eigen geslachtdelen aanraken (78,8%), het minst vaak dat hun kind probeert andere kinderen uit te kleden (3,3%). Ouders nemen bij dochters significant minder seksuele handelingen waar dan bij zonen. Het gaat ook om ander gedrag: jongens zijn vooral bezig met hun piemels (aanraken, laten zien, benoemen). Bij meisjes wordt meer speels gedrag waargenomen, zoals poppen laten seksen (9,1% meisjes vs 5,4% jongens) of verleidelijk dansen (60,7% vs 49,4%).

Er zijn veel verschillen in leeftijd. Ouders merken de meeste gedragingen op bij kinderen van 6 tot en met negen jaar, maar de verschillende gedragingen zijn ongelijk verdeeld over de leeftijden. Sommige dingen nemen af, zoals de tong uitsteken met het geven van kusjes (16,8 bij 2-5-jarigen vs 6,4% bij 10-12 jarigen) of ‘poep’ roepen (84,1% vs  52,0%). Er zijn ook gedragingen die vaker bij oudere kinderen worden waargenomen, zoals verkering hebben (7,2% bij 2-5 jarigen vs 64.9% bij 10-12 jarigen), het zoeken van informatie over seks op het internet (0,0% vs 21,2%) en het stellen van vragen over seksualiteit (34,1% vs 75,9%).

Niet alle ouders zien evenveel bij hun kinderen. Hoogopgeleide ouders nemen gemiddeld meer gedragingen waar. Ouders van niet-Westerse afkomst en gelovige ouders zien minder seksueel getint gedrag bij hun kinderen. De leeftijd van ouders maakt niet uit. Hoe ouders zelf naar seks kijken wel. Ouders met een ‘permissieve attitude’ nemen significant meer seksueel getinte gedragingen waar. Ook ouders die meer over seks praten zien meer bij hun kinderen. Volgens de onderzoekers komt dit mogelijk omdat zulke ouders meer ‘stimulerend opvoedingsgedrag’ vertonen. 

Verschillen
Hoewel de manier van steekproef trekken niet geheel vergelijkbaar is met het laatste onderzoek uit 1990 en de onderzoekers daarom terughoudend zijn, stellen ze vast dat er zaken zijn veranderd. Gedragingen die met naaktheid en geslachtsdelen te maken hebben zijn nu minder vaak gerapporteerd. Het gaat dan bijvoorbeeld om het aanraken en tonen van geslachtsdelen, doktertje spelen en borsten aanraken. Het maken van seksuele geluiden, vooral door jongens, wordt meer gerapporteerd in 2013 dan in 1990.

Meer over dit onderzoek en de maatschappelijke betekenis ervan in mijn column hierover die vandaag op The Post Online verscheen. 

Sexting, de lelijke benaming voor het verzenden van seksueel expliciete beelden of teksten via de telefoon, is een grote bron van zorg onder ouders. Media doen er meestal paniekerig over (voorbeeld, voorbeeld, voorbeeld), terwijl sexting juist een veilige vorm van seks is waarvan je geen enge ziektes kunt krijgen. Jongeren noemen sexting zelf nauwelijks als online risico. Vijftien procent van de Nederlandse jongeren van 9-16 jaar heeft wel eens online seksuele boodschappen ontvangen. Drie procent heeft daar last van. Acht procent van de jongens en vier procent van de meisjes heeft wel eens voor de webcam borsten, billen of geslachtsdelen getoond.

Eerder bespraken we recent onderzoek onder Amerikaanse jongeren dat laat zien dat zij steeds verstandiger omgaan met sexting. Zij sturen naaktfoto’s vooral naar hun verkering (66% in 2013, 53% in 2009). Foto’s versturen aan iemand die ze net hadden ontmoet nam af (5% in 2013, 10% in 2009). Hierbij moet opgemerkt worden dat Amerikaanse jongeren meer met sexting in aanraking komen: 28 procent ontvangt wel eens zo’n bericht.

Oplossingen
De schuld voor de verspreiding wordt veel te vaak bij de verzender gelegd, die meestal ook het slachtoffer is. In lessen mediawijsheid worden de risico’s van sexting voor slachtoffers benadrukt en gaat het niet over degenen die het vertrouwen van slachtoffers hebben beschaamd door de berichten te verspreiden. Gelukkig kan het ook anders.

Nieuwe Meesters ontwikkelde voor scholen een methode die in de praktijk bijzonder effectief is gebleken. Leerlingen, docenten en onderwijsondersteunend personeel vormen samen een mediateam. Door die samenwerking ontstaat er overlap in het sociale netwerk van de school en het netwerk van de leerlingen. Wanneer er iets misgaat, zit de school er direct bovenop met webcare. Centraal daarbij staat het bestraffen van de verspreiders en het met andere leerlingen bespreken van de problematiek. Ook het kundige advies van Ouders Online richt zich tegen daders.

Dit is een verkorte vorm van een column die vandaag op The Post Online verscheen. 

Ouders willen graag weten wat normaal is. Onze mediawereld verandert constant en daarom zoeken ouders advies van experts om erachter te komen of ze het wel goed doen. Langzaam is er een veld ontstaan dat hierop inspeelt en dat ‘mediaopvoeding’ heet. Mijn Kind Online en het Nederlands JeugdInstituut (NJI) hebben een rapport [PDF] geschreven over de werkwijze en behoeftes van professionals in deze sector.

De doelen van mediaopvoeding zijn divers en normatief: zo stelt het NJI dat mediaopvoeding ervoor moet zorgen dat kinderen zelfstandig media kunnen gebruiken, de tijd die ze aan media besteden in de gaten kunnen houden, dat ze informatie uit de media kunnen begrijpen, dat ze kunnen doorzien wat er waar is van die informatie en dat ze weten hoe media invloed uitoefenen. Als doctor in de communicatiewetenschap weet ik niet of ik deze doelen wel beheers. Hoe zit dat met andere professionals?

De auteurs hielden interviews en focusgroepen met 45 professionals die werkzaam zijn bij bijvoorbeeld bibliotheken, Jeugdzorg, GGD en scholen. Een aantal inzichten.

Weinig kennis, veel angst
De respondenten noemen vooral internet en sociale media als aandachtspunt van mediaopvoeding. Ze vinden dat vaak ouders ook mediaopvoeding nodig hebben, bijvoorbeeld omdat ze vergroeid zijn met hun mobieltje. Ze vinden bewustwording bij ouders belangrijk. Ondersteuning geven ze door voorlichting te geven, in gesprek te gaan en vragen te beantwoorden. Ook laten zien hoe sociale media werken is belangrijk.

De ervaring is dat ouders te negatief denken over sociale media. Daarom zetten professionals vooral in op het wijzen op kansen. Die negatieve houding van ouders komt volgens hen door onwetendheid en negatieve berichtgeving in de media, zoals de Facebookmoord. Er is daarbij een verschil tussen laag- en hoogopgeleide ouders. De laatsten hebben zelf meer internetervaring en daardoor beter zicht.

Zoeken naar de norm
Het valt professionals op dat weinig ouders uit zichzelf met vragen komen. Als ze komen, speelt er al iets of is er net iets in het nieuws geweest. Mediagebruik is vaak niet de hoofdvraag, maar media komen meestal wel ter sprake. Meestal gaat het dan om zorgen over media als afleider bij huiswerk. Toch hebben ze het idee dat het onderwerp erg leeft onder ouders.

Ouders willen van professionals vooral weten wat normaal is: welk medium mag op welke leeftijd en hoeveel tijd mogen kinderen daarmee doorbrengen. Wanneer spreek je van zorgelijk gedrag? Hoe pak je een gesprek over media aan en hoe leg je regels op? Naast normaal willen ze ook weten wat goed is: wat zijn goede apps en waarom? Uiteindelijk zijn ouders op zoek naar kant-en-klare richtlijnen, het liefst in tastbare vorm zoals een folder.

De professionals geven aan dat ouders niet weten wat ze met het mediagebruik van hun kind aan moeten en dat ze niet weten wat je allemaal met media kunt doen. Ook hier constateren de professionals een verschil tussen laag- en hoogopgeleide ouders. De eerste groep heeft meer problemen met het inzien van risico’s.

Deskundigen weten het ook niet
De respondenten komen uit verschillende organisaties waarbinnen mediaopvoeding een verschillende rol speelt. Ze twijfelen zelf of ze wel voldoende aandacht aan dit onderwerp besteden. Affiniteit speelt daarbij een belangrijke rol: als een medewerker zelf erg ICT-vaardig is, is er meer kennis en interesse in huis. Ze vinden dat er weinig informatie beschikbaar is en gaan zelf ook maar meestal ‘gewoon googelen’. Goede bronnen vinden ze Mijn Kind Online, Ouders Online, Kennisnet en mediaopvoeding.nl. Een paar respondenten geven aan dat ze zonder echte richtlijnen ook maar wat natte vinger-werk doen.

Bijna alle professionals zouden het liefst een overzicht hebben van hoe kinderen zich ontwikkelen in relatie tot mediagebruik. Toch zeggen ze dat het belangrijk is het individuele kind niet uit het oog te verliezen. Een overzicht van betrokken organisaties is ook gewenst. Er wordt geklaagd over de wildgroei aan mediacoaches, waarvan vaak onduidelijk is wie goed en betrouwbaar is en wie niet. Er is ook behoefte aan kennisdeling. De respondenten geven aan dat media in hun eigen pedagogische opleiding geen aandachtspunt was en dat ze nu het gevoel hebben allemaal zelf het wiel te moeten uitvinden. Ook zouden de respondenten graag zien dat het duidelijker was welke instantie welke verantwoordelijkheden heeft op dit vlak, oftewel dat helderder is wat de taakverdeling tussen organisaties is.

Gisteren organiseerde Coopkracht, een collectief van creatieven uit Zutphen, een middag over jongerencultuur en sociale media waar ik het voorrecht had te spreken. Het programma was bedoeld voor bedrijven, ouders, scholen, verenigingen en jongeren. Tijdens twee discussierondes gingen deze deelnemers met elkaar in gesprek over sociale media. Wat opviel was dat de mensen die weinig sociale media gebruikten zich stoorden aan mensen die opgaan in hun smartfoon. Dit wekt aversie op tegen sociale media.

Een moeder vertelde hoe ergerlijk ze het vond als haar 14-jarige zoon voortdurend naar zijn telefoon zat te staren. Voor haar en anderen in de zaal zijn deze media juist a-sociaal. Bij het tafelgesprek vroeg ik haar of ze het even vervelend zou vinden als hij weggedoken zat in een boek. Dit raakte een snaar. Ze gaf aan dat ze dat minder erg zou vinden omdat ze het lezen van een boek nuttig acht. De boekvergelijking deed haar evenwel teruggaan naar haar eigen jeugd, waarin ze regelmatig stiekem met een zaklamp tot laat bleef doorlezen ook al mocht dat niet van haar ouders.

De irritatie en afkeur die sociale media oproepen bij deze niet-gebruikers kan begrepen worden als een referentiekaderprojectie, een bruikbaar concept dat deelnemer Martin de Bes inbracht. De niet-gebruikers leggen hun blik op de wereld op aan de ander en zien niet in dat die ander hun referentiekader niet deelt. Het deed onmiddellijk denken aan het werk van danah boyd. Zij laat zien [PDF] dat jongeren anders denken over privacy dan ouders:

“When adults think about privacy or private places, they often imagine the home as a private space. Yet, many of the teens that we interviewed rejected this, highlighting the ways in which home is not private for them. … The absence of parents is regularly a key factor for teens to feel as though they have privacy. … When teens explain where they can seek privacy, they focus more on who is present than the particular configurations of the space” (p. 3-4).

Een vergelijkbare discrepantie tussen de referentiekaders van jongeren en volwassenen komt naar voren uit boyds onderzoek naar online pesten. Jongeren wijzen het begrippenapparaat van volwassenen af, in dit geval de ‘volwassen’ tegenstelling tussen slachtoffer en dader. Over dat onderzoek schreven we hier al dat het noodzakelijk is om de kaders van jongeren zelf te gebruiken om hun wereld te begrijpen.

De les voor ouders en andere sociale-media-geïrriteerden is dus om te proberen meer te kijken door de bril van sociale-media-enthousiastelingen. Niet om overgehaald te worden zelf ook te gaan twitteren, maar om te leren begrijpen waarom iemand zo graag voortdurend in contact staat met vrienden en volgers.