Op Amerikaanse televisie was vroeger zelden een penis te zien, maar die tijden zijn voorbij. Streamingdiensten als Prime en Netflix tonen series waarin volop mannelijk naakt te zien is: in Euphoria, nu in Nederland te zien op HBO Max, zit een kleedkamerscène met meer dan dertig jongeheren, in de nieuwe serie Minx van dezelfde zender zit een montage van zoveel piemels dat ik gestopt ben met tellen. Het aanbod is bijna overweldigend: Normal People, The White Lotus, Scenes from a Marriage, Sex Education, The Boys, The Marvelous Mrs. Maisel, Sex/Life zijn allemaal titels van de afgelopen jaren waarin full-frontal fluit in beeld komt.

Deze verschuiving heeft alles te maken met de aard van streamingdiensten. Ze richten zich op financieel draagkrachtige abonnees, die daarom vaak hoogopgeleid zijn. Seks en naakt zijn dan geen platte, goedkope ingrediënten maar manieren om series edgy en cool te laten overkomen. Spullen verkopen dus, in dit geval abonnementen op een zender, maar dan nu eens niet met vrouwelijk naakt, maar met de penis – die nog een bepaalde shockwaarde heeft.

Voor NRC schreef ik een opiniestuk waarin ik deze strategie in historisch perspectief plaats en verder duid. Ik betoog dat de nieuwe penisparade bedoeld is om objectionable te zijn en helaas geen nadere politieke, emancipatoire waarde heeft.

In de Human-serie Naakt! wordt gezocht naar een antwoord op de vraag hoe preuts Nederlandse jongeren zijn. Dat lukt niet goed, want de aanwezigheid van preutse jongeren zegt niets over de preutsheid van een land. Bovendien: wat is preuts eigenlijk?

Vrij zijn
Presentatoren Linda de Munck en Arda Kaya hangen daar geen vaste definitie aan. Voor Kaya is de term niet per se negatief geladen, hij ziet preuts zijn als een grens aangeven. De Munck vindt preuts wel afkeurenswaardig, al komt ze daar later op terug. Hoe je je gedraagt en hoe je je presenteert moet volgens haar namelijk het gevolg zijn van eigen, vrije keuze. Dat keuze zelden vrij is onze hypergecommercialiseerde maatschappij noemen de makers dan maar even niet.

De serie staat bol van de tegenstrijdigheden. Zo bladert De Munck in de eerste aflevering door een tijdschriftenrek en stelt ze vast dat de covers van bladen ‘best wel preuts’ zijn. Binnenin is dan wel weer bloot te zien. Hoe dat met elkaar te rijmen, zegt ze niet. Heel merkwaardig in diezelfde aflevering is een gesprek met Bettina Voos, columnist van Libelle. Zij beweert dat bloot in de jaren 70 normaal was én dat dit het een feministische ondertoon had. Dat spreekt elkaar tegen: ook vroeger werd je als vrouw van jongs af aan geconfronteerd met een (geseksualiseerd) schoonheidsideaal, dat was nou juist waar feministen tegen streden.

Schuld van sociale media
In die eerste aflevering krijgen sociale media de schuld. Meisjes zijn uit onzekerheid en vanwege de druk een perfect plaatje te presenteren voorzichtiger met naaktheid, bedenkt Kaya aan het slot. In de tweede aflevering wordt dat tegengesproken. Dan wordt duidelijk dat platformen als Instagram regels hebben voor het tonen van vrouwelijk naakt. Toch zijn ze stellig: de kern van preutsheid ligt op sociale media. Maar de trend om niet meer topless te zonnen was al ingezet voor de opkomst van sociale netwerken, de jaren 00 waren juist een reactie op de lossere jaren 90.

Bovendien zegt De Munck vervolgens dat ze veel bikinifoto’s ziet op Insta en dat zijzelf eigenlijk geen influencer kan zijn zonder ‘naakt’-foto. Ook hier valt op dat we het zonder definitie moeten doen. Is een bikinifoto naakt? Is een bikinitopje dragen preuts? Aan het einde van de aflevering concludeert De Munck dat je op Instagram ‘het nieuwe feminisme’ ziet waar vrouwen controle willen over hoe hun lichaam bekeken wordt, wat weer strijdig is met wat daarvoor beweerd werd.

Ambivalentie
De slotaflevering heet ‘Dubbele moraal’ en gaat vooral over seks. Het idee wordt geopperd dat een vrouw die niet met veel mannen naar bed gaat, preuts is. Dan zou sletterigheid de norm moeten zijn, preutsheid is immers een afkeurende term. Maar sletterigheid onder vrouwen is nou juist niet de norm, dat is precies wat bedoeld wordt met de dubbele moraal (‘een meisje een hoer, een jongen stoer’).

Het lukt de makers maar niet om de vinger te leggen op wat preutsheid is. Soms wordt daarmee schaamte voor het eigen lichaam bedoeld, soms gaat het om later met seks beginnen of weinig bedpartners hebben. Ook wordt niet duidelijk over wiens preutsheid het precies moet gaan. Er komen zeer uiteenlopende gasten aan het woord, van beachvolleyballers die niet vinden dat vrouwenteams geseksualiseerd worden tot Maxim Hartman die vindt dat haar naar bh-loze vrouw mag staren vanwege zijn hormonen.

Het is onduidelijk of er expres voor deze voortdurende ambivalentie is gekozen. Nederlandse jongeren zijn uiterst divers en dat geldt dus ook voor hun opvattingen over bloot in de publieke ruimte, schaamte over hun eigen lijf en seksuele normen. Ik vond het jammer dat die diversiteit niet meer uitvergroot werd en dat niet meer jonge mensen aan het woord kwamen: Christelijke jongeren in de biblebelt kijken hier heel anders tegenaan dan kunstacademiestudenten in Arnhem.

Hoeveel preuts is preuts?
Uiteindelijk loopt de reeks stuk op het verschil tussen individuele preutsheid en een al dan niet preutse maatschappij. Hoeveel individuen moeten preuts zijn voor we daarvan kunnen spreken? We horen dat er in Nederland 2,5 miljoen naaktrecreanten zijn. Dat is zo’n 15 procent van de bevolking, wat toch echt aanzienlijk is. We horen ook theatermakers roemen dat bloot in het theater gewoon mag en De Munck vaststellen dat bloot bij streamingdiensten volop te zien is. Voor de onderliggende normen (bijvoorbeeld dat naakt en seks ook als artistiek en authentiek opgevat kunnen worden) tast de kijker in het duister.

Nederland is niet preuts, Nederland is ook niet-niet preuts. Er wonen seksueel ingetogen mensen en seksueel losbandige mensen, en er wonen mensen die zich storen aan naakt in de buitenlucht en mensen die dat graag zijn. Dat zal altijd zo zijn. Wat wel in beweging is, is de manier waarop daar tegenaan wordt gekeken: maken de dominante stemmen in de media zich meer zorgen over seksualisering of meer zorgen om verpreutsing? Het mooie en vernieuwende aan Naakt! is dat de makers daarin geen kant kiezen.

Dit is een bewerkte versie van een column die gisteren op Brainwash verscheen.

Al geruime tijd verbaas ik mij over termen zoals de ‘seksualisering’ en ‘pornoficatie’ van de samenleving, vooral omdat ik op TV en muziekzenders hier maar weinig terug van kan vinden.

Dat is wel wat anders in Roemenië. Van een dame in stringbikini kijk ik inmiddels niet meer op in videoclips daar. Het is eerder een uitzondering als dames er niet zeer sexy uit zien in de clips. Toch bestaat de hele discussie over pornoficatie en seksualisering daar helemaal niet, ondanks het feit dat zo’n 95 procent van het land gelovig is.

In Roemenië ontstond er pas discussie over wat er op TV wel en niet mag toen de tepels van Loredana Chivu (zeg maar de Nederlandse Sylvie Meis of Yolanthe) zichtbaar werden omdat haar nietsverhullende outfit haar boezem niet in toom kon houden. Opvallend, omdat deze dame regelmatig optreedt samen met enkele andere van haar vriendinnen in het programma Un Show Pacatos in soms niets minder dan lingerie of andere zeer niets verhullende outfits. Daar hoor je echter haast nooit mensen over klagen.

Toen ik Un Show Pacatos voor het eerst zag rolden mijn ogen er bijna uit. De show wordt uitgezonden om 19.00 ‘s avonds en de dames die erin figureren zijn uiterst sexy gekleed:

Pas na het tepelincident werd de show verplaatst na een later tijdstip. Het wordt nu uitgezonden om 23.00 uur. Een dergelijke show zou ik nog niet zo snel zien bij BNN, Vara of Tros. Sterker nog, ik denk dat als dit soort beelden op de Nederlandse televisie voorbij zouden komen, er heel wat comotie zou ontstaan.

Dus als de Roemenen zich hier nauwelijks druk om lijken te maken, en er pas kritiek komt nadat er tepels in beeld verschijnen, waar maken wij ons dan druk om in Nederland? Iedere keer als ik het woord seksualisering of pornoficatie lees in relatie tot Nederlandse TV moet ik een beetje lachen. Zijn we al zo preuts geworden dan?

The Shriver Report is een bundel publicaties die onregelmatig verschijnt. Onder redactie van Maria Shriver (onderdeel van de Kennedy-dynastie en ex van Arnold Schwarzenegger) worden wetenschappers, publicisten en celebrities gevraagd hun licht te schijnen op vrouwenemancipatie vandaag de dag. Vorige week verscheen een nieuwe editie, getiteld The Shriver Report: A Woman’s Nation Pushes Back from the Brink. De publicatie krijgt veel media-aandacht, niet in de laatste plaats omdat Beyoncé er een essay voor heeft geschreven: ‘Gender Equality Is a Myth!’

Beyoncé stelt dat vrouwen de helft van de werkende bevolking vormen, maar slechts 77 procent verdienen van een mannen-inkomen. Gelijkheid tussen mannen en vrouwen wordt volgens haar slechts bereikt “when men and women are granted equal pay and equal respect”. Ze vindt dat jongens opgevoed moeten worden met ‘de regels van gelijkheid en respect’ en dat we meisjes moeten leren dat zij alles kunnen bereiken wat menselijk mogelijk is. Je vraagt je af wie het daar mee oneens zou kunnen zijn.

Beyoncé stond al in de genderschijnwerpers vanwege haar nieuwe album. Er verschenen verschillende think pieces (bijvoorbeeld op Salon,The Guardian, The Huffington Post) over de mate waarin Beyoncé al dan niet een feminist is. Het stuk in The Shriver Report versterkt die discussie nog eens. Opvallend daarbij is dat niemand de vraag stelt of basketballer LeBron James, die een bijdrage leverde over alleenstaande moeders, een feminist is. Waarom Beyoncé?

Beyoncé, haar muziek en haar lichaam brengen allerlei discussies samen die momenteel gevoerd worden door feministen: pro-seks of anti, zwart feminisme versus wit privilege, emancipatie als strijd voor gelijkheid of juist voor verschil, het al dan niet bestaan van een generatieconflict. Die discussies worden met verve gevoerd en de persona Beyoncé voedt ze allemaal.

Daarbij valt vooral op dat dit allemaal oude discussies zijn die al eerder in de vrouwenbeweging aan bod zijn gekomen. Ook de vraag of een sexy celebrity wel een feministisch rolmodel kan zijn is al een aantal keer langsgekomen – met Madonna in de jaren ’80 en The Spice Girls in de jaren ’90 als duidelijkste voorbeelden. In plaats van navelstaren of Beyoncé het label feminist mag dragen (een zinloze discussie aangezien feminist geen eenduidige categorie is), is het nuttiger ons af te vragen waarom we zo graag deze oude discussies overdoen. Wellicht nog interessanter is de vraag waarom ze steeds maar niet beslecht worden.

CC beeld: Caro Carlow.

In discussies over kinderen en seksualiteit overheersen angst en paniek. Zelden hoor je daarbij kinderen zelf aan het woord komen: er zijn alleen volwassenen die over kinderen spreken. Zulke debatten zeggen daarom meer over de zorgen van volwassenen dan over de wereld van kinderen. In een nieuwe studie [volledige toegang] gepubliceerd in december probeert Emma Renold, hoogleraar Childhood Studies aan Cardiff University, dit recht te zetten. Ze interviewde 125 kinderen van tussen de 10 en 12 jaar over seksualisering en seksuele cultuur.

Methode
De kinderen werden gevraagd zelf groepjes te vormen op basis van vriendschappen (minimaal 2, maximaal 5 per groep). In alle gevallen kozen de kinderen voor aparte groepen voor jongens en meisjes. De groepjes kregen taken voorgelegd, enigszins vergelijkbaar met focusgroepopdrachten. Zo moesten ze bijvoorbeeld een ideale outfit voor een dansavond op school bedenken en bespreken, en uitspraken uit de media over seksualisering van kinderen beoordelen. Een kleinere groep van 21 kinderen werd in meer detail geïnterviewd, alleen of in tweetallen. De interviews vonden plaats op acht scholen in Wales. Ongeveer 17 procent bestond uit allochtonen.

In de analyse is gezocht naar thema’s en patronen. Het doel daarbij was inzicht bieden in hoe kinderen hierover denken en praten, niet zozeer hoeveel kinderen op deze manier denken en praten. Dit is gebruikelijk bij deze vorm van onderzoek doen.

Belangrijkste bevindingen
Seksualiteit telt
Seksualiteit en daarover leren is onderdeel van het dagelijks leven van de kinderen. Ze zijn actief bezig met de vaak tegenstrijdige manieren waarop seksualiteit vormt wie ze zijn, hoe ze in hun lichaam zitten, wat ze kunnen doen en hoe ze zich verhouden tot anderen.

Ouder lijken is niet hetzelfde als sexy lijken
De kinderen willen graag ouder lijken. ‘Sexy zijn’ en ‘ouder zijn’ zijn voor hen echter twee verschillende dingen, die ze ook apart bespreken. Ouder lijken is soms een manier om te voorkomen dat je gepest wordt. Sexy zijn speelt vooral bij meisjes. Het kan soms een compliment zijn, maar soms ook een belediging. Sexy willen lijken is daardoor risicovol. Veel meisjes zijn zich bewust van de dubbele moraal en hebben het gevoel dat hun lichaam constant wordt beoordeeld. Opvallend: dat is veel meer in het geval in fysieke publieke ruimtes dan op het internet.

Druk van gendernormen
Deze kinderen ervaren sterke druk om te voldoen aan dominante gendernormen. Vooral meisjes geven aan last te hebben van alledaags seksisme. Zij spraken veel over hoe ze erbij moeten horen en tegelijkertijd zichzelf moeten zijn. Het gaat er daarbij om dat hun lichamen meisjesachtig moeten zijn. Opmerkelijk: sommigen geven aan dat ze druk van hun ouders voelen om vrouwelijk te zijn. Veel meisjes geven echter zelf de voorkeur aan ‘comfortabele kleren’ die de vorm van hun lichaam verhult. Als jongens over het lichaam praten is dit vooral in relatie tot sport. Meisjes geven aan dat ze minder sporten omdat een atletisch lichaam onvoldoende vrouwelijk zou zijn.

Verkeringscultuur
Onder deze groep bestaat er een soort verkeringscultuur, met name in het laatste jaar van de basisschool. De druk om een vriendje of vriendinnetje te hebben is groot en belemmert vriendschappen tussen jongens en meisjes. Vooral meisjes voelen druk om iemands vriendinnetje te zijn. Ze klagen dat ze vaak ‘doorgegeven’ worden (NB de connotatie van bezit). Jongens kunnen zich gemakkelijker onttrekken aan deze verkeringscultuur.

Seksuele intimidatie
Deze kinderen ervaren seksuele intimidatie. Dit ligt in het verlengde van de verkeringscultuur. Het gaat bijvoorbeeld om op het schoolplein gedwongen worden om iemand een kusje te geven of om uitgescholden worden door je verkering. Opmerkelijk is dat de kinderen heel goed weten hoe ze om moeten gaan met seksuele intimidatie online (ze weten bijvoorbeeld dat je kunt blocken), maar veel minder goed hoe om te gaan met intimidatie van een verkering. Er ontbreekt meestal iemand (een leraar of ouder) om hierover mee te praten.

Kritisch over media
De kinderen zijn kritisch over seksueel expliciete beelden in de media. Wat ze zelf schadelijk vinden hangt af van de context en hoe ze in het algemeen naar risico kijken. Meisjes maken een onderscheid tussen wat hun favoriete celebs dragen en wat ze zelf graag willen dragen. De kinderen klagen bijvoorbeeld over seksueel expliciete pop-ups bij downloadsites en vinden dat zij niet blootgesteld zouden moeten worden aan zulke beelden. De kinderen klaagden overigens meer over enge plaatjes die ze toegestuurd kregen dan seksuele plaatjes.

Machteloosheid
Veel kinderen zijn boos dat hun peer-culture en maatschappij seksistisch is. Ze ervaren machteloosheid in het omgaan met alledaags seksisme en seksuele intimidatie. Ze zouden hier graag verandering in brengen, maar weten niet hoe. Ze zouden hier in geval veel meer over willen praten.

Implicaties
Renolds stelt dat beleid veel meer uit moet gaan van de eigen ervaringen van kinderen. Dat lijkt natuurlijk logisch, maar het feit dat dit een uniek onderzoek is laat zien dat dit eigenlijk nooit gebeurt. De kinderen geven aan dat ze vaak niet met volwassenen hierover kunnen praten. Dat wijst wellicht op angst van volwassenen. Zij vinden seksualiteit een lastig onderwerp.

Opvallend aan het onderzoek is dat kinderen last hebben van zaken die dominant zijn in onze cultuur: alledaags seksisme, conventionele genderrollen, intimidatie. De problemen die zij ervaren zijn daarmee niet wezenlijk anders dan de problemen waarmee volwassenen kampen. In die zin worden kinderen voorbereid op deelname in de volwassen cultuur.

Volwassenen verwijten media vaak kinderen te seksualiseren en/of te snel te laten opgroeien. Uit dit onderzoek blijkt juiste grote mediawijsheid onder deze leeftijdsgroep. De kinderen zijn goed in staat beelden uit de media te onderhandelen. Uit het onderzoek blijkt ook dat ouders vaak degenen zijn die gendernormen opleggen. Het is dus belangrijk dat ouders minder snel naar de media zouden moeten wijzen en kritischer naar zichzelf en de eigen cultuur zouden moeten kijken. De angst dat kinderen te snel zouden opgroeien lijkt ongegrond. In plaats daarvan kampen kinderen met andere problemen, waarvoor juist te weinig aandacht is.

In ons boek ‘Meisjes Kijken’ gaan Pedro de Bruyckere en ik ook uitgebreid in op seks, seksualiteit en seksualisering. Daarbij laten we zoveel mogelijk meisjes zelf hierover aan het woord. Meer informatie hier.

Kleding geeft signalen af, maar heeft nooit eenduidige betekenis. Wat voor de een seks uitstraalt, betekent voor de ander een koele outfit voor de zomer. Bedoeling telt daarbij meestal niet mee: over de indruk die je achterlaat heb je maar marginale controle. Vooral kleding van vrouwen wordt publiekelijk geëvalueerd en beoordeeld als teken van seksualiteit. In een recente studie [abstract] is onderzocht in hoeverre vrouwen hun seksualiteit willen uitstralen of juist bedekken met hun kleding. De resultaten stemmen bedroevend.

De onderzoekers hielden diepte-interviews met 95 vrouwen uit het Amerikaanse Noord-Westen, van tussen de 20 en 68 jaar. Vier vrouwen waren biseksueel/niet-gedefinieerd, de rest was hetero.  De helft was getrouwd. 72 procent van de respondenten was wit.

Zelf-surveillance
Op de vraag hoe vrouwen hun seksualiteit uitdrukken, antwoordden vrijwel alle respondenten dat ze dit met kleding doen. Ook lichaamstaal en make-up werden genoemd, maar kleding stak er bovenuit. Vrouwen pasten zelf-surveillance toe:

When women rejected clothes they liked or had enjoyed wearing in the past because they worried about the reactions of others, their behavior indicated their awareness of being watched and assessed. In other words, women viewed themselves … through the eyes of others when they imagined how they looked (p.171).

Oude seksualiteit
Leeftijd speelt een belangrijke rol. Veel vrouwen maakten een onderscheid tussen ‘seksualiteit’ en ‘oude seksualiteit’, waarbij ze zich afvroegen of bijvoorbeeld lingerie nog wel geschikt is voor oude seksualiteit. Een ander probleem voor oudere vrouwen was uitstralen dat ze seksueel beschikbaar waren, zonder meteen kleding als skinnies of open decolletés te hoeven dragen.

Single vrouwen maakten zich zorgen als ze naar een feestje gingen: een mooie jurk kan beschikbaarheid uitstralen en daar kunnen getrouwde vrouwen boos om worden. Sommige getrouwde vrouwen vonden het niet langer nodig zich sexy te kleden want ze zijn immers niet meer beschikbaar. Moeders maakten zich zorgen over wat hun kinderen zouden kunnen denken over uitdagende kleding.

Beoordelen van anderen
De onderzochte vrouwen waren erg uitgesproken over de kledingkeuzes van anderen. Authenticiteit was daarbij een overweging: ‘is dat wel echt een weerspiegeling van haar seksualiteit?’ Ook moraliteit weegt mee. Zo werd er gesteld dat uitdagend geklede vrouwen eruit zien als hoeren en dat zulke vrouwen geen zelfrespect hebben. Dit was vooral makkelijk als anonieme anderen beoordeeld werden. Klasse is daarbij van belang: uitdagende kleding wordt geassocieerd met de lagere klasse.

Tot slot speelde gepastheid mee in het beoordelen van de kledingkeuzes van andere vrouwen. Hier komt leeftijd weer terug. Dit citaat geeft allerlei assumpties over seksualiteit en leeftijd weer: wat sexy is op het lichaam van een twintigjarige geldt blijkbaar niet voor iemand van veertig, hoe zelfverzekerd iemand van veertig ook moge zijn.  Faith (52):

I think you should dress to complement your age. I mean I think women my age that would go out and try to put on some of the things that the girls in their 20s have on look ridiculous. Like I’ll go out …. and I think some of the women that come in that are my age—maybe 40s or 50s and are single, they look like they’re on the prowl for someone because they are dressing in outfits that would look far more attractive on women in their 20s that have the physique to pull them off.

Hoewel jonge vrouwen dus ‘met meer wegkomen’, waren oudere vrouwen ook erg streng in de beoordeling van jongere vrouwen. Sommigen vonden jonge vrouwen met sexy kleding een schande voor alle vrouwen omdat zij zichzelf zouden objectiveren.

Conclusie
Het onderzoek laat een enorme angst zien: vrouwen moeten voorzichtig zijn met hun kleding vanwege het oordeel van anderen. De seksualiteit van vrouwen wordt zo beperkt door kleding. Angst voor het oordeel van anderen ondermijnt seksueel zelfvertrouwen. Zelden wordt sexy kleding gezien als teken van verzet of zelfvertrouwen. Eerder is het een symbool van immoraliteit. De auteurs eindigen:

This emphasis on the form of women’s sexual expression camouflages structural gender inequality by labeling individual women irresponsible or immoral for their expressions of sexuality.

Hoewel de onderzoekers dit zelf niet noemen als beperking, is zulk onderzoek uiteraard cultuur-specifiek. In Amerika gelden andere verwachtingen over seksualiteit en vrouwelijkheid dan in Europa. Desalniettemin laat dit onderzoek zien hoe vrouwen vooral elkaar onderwerpen aan moraliserende oordelen over uiterlijk en hoe vrouwen hiermee elkaar onderdrukken.

Beeld: Mediawatch.

Afgelopen weekend vonden in New York de jaarlijkse VMAs plaats, de MTV Video Music Awards. Op sociale media en in kranten wordt vooral het vele bloot besproken. Zowel Lady Gaga als Miley Cyrus droegen niet meer dan ondergoed. Katy Perry trad op in een boxershort. Hoe moeten we deze kledingkeuzes duiden? Het is te simpel om te stellen dat het hier gaat om seksualisering. Veeleer gaat het om het tentoonstellen van het perfecte lichaam.

Vrouwelijke popartiesten zijn veel meer dan zangeressen. Ze moeten “fully fledged consumer brands” zijn, volwaardige merken. Alleen muziek maken is niet voldoende, ze moeten vooral ook geld verdienen met hun uiterlijk en met hun ‘celeb’-activiteiten zoals reality en tabloid (zie onderzoek van LaFrance, Worcester & Burns 2011, bespreking op Diep).

De muziekindustrie draait niet langer op de verkoop van platen, maar op de ongrijpbare verkoop van de belofte/het gevoel van roem (zie onderzoek van Kustritz 2012, bespreking op Diep). Die belofte van roem is wat je koopt als je producten van de artiest koopt: van een concertkaartje tot een flesje parfum, het draait allemaal om even net zo te zijn zoals Beyoncé of Rihanna. Het meest succesvol in de verkoop van deze belofte is Lady Gaga. Zij was in 2013 volgens Forbes wederom de meest succesvolle vrouw onder de 30 in de entertainmentindustrie. Het is niet verwonderlijk dat Gaga ook uitzonderlijk succesvol is op sociale media: ze weet haar roem goed uit te melken.

Om een volwaardig merk te zijn moeten vrouwelijke artiesten de aandacht weten vast te houden en choqueren is daar een uitstekende manier voor. De zucht naar constante aandacht kan ook doorslaan, zie bijvoorbeeld Britney Spears. Schaarse kleding en suggestieve poses dragen zeker bij aan de shock-factor. De schaarse kleding is ook bedoeld om te laten zien dat hun lichaam voldoet aan de hoogste standaarden. Vrouwelijke popartiesten dienen er tegenwoordig uit te zien als supermodellen, met knappe gezichten en perfect fitte lichamen. Die perfectie moet zichtbaar zijn: een avondjurk kan vetrolletjes nog wegwerken, een schelpenbikini kan dat niet. Wat Cyrus en Gaga dus lieten zien op de VMAs is de verregaande commodificatie van hun lichaam.

Ophef over seks in videoclips is zo oud als de videoclip. In de jaren ’80 gaat het bijvoorbeeld om video’s van Madonna, ‘I Want Your Sex’ van George Michael en 2 Live Crews ‘Me So Horny’. Meer recent is een golf van verontwaardiging tussen ongeveer 2003 en 2009 over hiphopvideo’s. Wulps dansende meisjes en expliciete teksten zoals in ‘Candy Shop’ van 50 Cent leiden tot een breed maatschappelijk debat over videoclips. De aanklacht: zulke video’s laten suggestieve houdingen en blikken zien, er is heel veel bloot, en vrouwen worden in onderdanige posities verbeeld. Ook over de zomerhit van dit jaar is ophef opstaan.

‘Blurred Lines’ van de Australische zanger Robin Thicke en de bekende producer Pharrell Williams is een aanstekelijk deuntje op een leuke beat. Met de titel verwijst Thicke naar het grensgebied van doen alsof je iemand niet leuk vindt terwijl je die persoon eigenlijk wel leuk vindt, ‘playing hard to get’ als het ware. Het liedje gaat, volgens de zanger, over flirten en is een ode aan vrouwen en meisjes die weten hoe ze een goede tijd kunnen hebben (lees: die van seks houden). De clip is nu al een van de meest besproken videoclips van 2013. De reden is eenvoudig: blote borsten. In de clip zien we Robin Thicke, Pharrell Williams en rapper T.I., en een aantal vrolijk dansende meisjes die alleen een vleeskleurige string aan hebben. De video werd al snel na uitkomst verbannen van YouTube, omdat de algemene voorwaarden van de site naaktheid verbieden. De makers hadden dit ingecalculeerd (en misschien er ook wel op gehoopt), want ze maakten twee versies van de clip: er is ook een bravere uitvoering waarin geen bloot te zien is.

De ophef gaat over de betekenis van de video en de tekst. Volgens critici (bijvoorbeeld hier, hier) houdt het nummer de verkrachtingsmythe in stand. ‘Nee betekent eigenlijk ja’ zou de betekenis zijn. Thicke zelf vindt dat hij juist een gesprek wilde aangaan over misogynie. De vrouwen zijn de baas in de clip en je moet het allemaal ironisch zien, zegt hij in The New York Times.

Deze discussie wijst ons er nog maar weer eens op dat betekenis niet vast ligt. Je moet kijken naar hoe mensen die clip lezen. In de discussie is het daarom opvallend dat er nauwelijks jongeren aan het woord komen – de groep waarop critici zeggen dat de clip een negatief effect zouden hebben. Uit onderzoek met meisjes over geseksualiseerde videoclips komt naar voren dat meisjes heel divers betekenis geven aan zulke beelden. Wat ze eruit meenemen komt echter nauwelijks overeen met wat critici zeggen dat ze daarvan maken.

‘Blurred Lines’ is een van de cases die aan bod komen in het boek dat ik samen met Pedro de Bruyckere schreef over meisjescultuur en dat in september uitkomt. We bespreken in hoeverre het beeld klopt dat media over meisjes schetsen. Meer over de ophef over de video in mijn column van vandaag op The Post Online.

Wanneer je een foto van jezelf in bikini op het internet plaatst, kan iedereen die zomaar ergens anders voor gebruiken. Scholen willen graag hun leerlingen daarvoor waarschuwen. Een school in Georgia deed dat door een foto van een leerling in bikini te tonen aan de hele school tijdens  een voorlichting over de risico’s van sociale media. Het meisje had de foto op Facebook geplaatst onder de instelling ‘delen met vrienden van vrienden’. Het meisje had geen toestemming gegeven voor het gebruik van haar foto in de voorlichting; het was haar niet eens gevraagd. Dit betekent dat de school dus exact doet waarvoor ze waarschuwt: het misbruiken van de privacy van een ander. Nog veel erger is dat de school daar het slachtoffer voor verantwoordelijk maakt.

In een blogpost legt socioloog Nathan Jurgenson bloot hoe kwalijk de aanpak van de school is. Die aanpak weerspiegelt hoe er in de maatschappij wordt gekeken naar het lichaam van meisjes:

Schools … seem to take a “boys-will-be-boys” approach and instead shame girls from something as banal as having a photograph in a bathing suit. …  This isn’t a lesson about not taking swimsuit photos, it’s a lesson on why you should be careful not to shame and embarrass other people for simply having a body and happening to be a woman who is alive in 2013.

Het is de school die de foto van het meisje seksualiseert (zie ook mijn eerdere column over de betekenis van blote benen). Het is daarbij extra kwalijk dat de school vervolgens het meisje de schuld geeft. Jurgenson:

So obsessed with young women’s sexuality, the school becomes preoccupied on the women in the photos, echoing that now familiar refrain that shames and blames the victims of privacy violations instead of focusing on the violators.

Het meisje laat het er niet bij zitten en heeft de school aangeklaagd.

CC beeld: Free Vector

Afgelopen weekend bracht de Volkskrant dat er scholen zijn die meisjes met korte broekjes naar huis sturen. Ze zouden te uitdagend zijn en docenten zouden zich er ongemakkelijk bij kunnen voelen. Zoals ook in het artikel wordt opgemerkt is dit een terugkerende discussie. Nu gaat het over broekjes, tien jaar geleden ging het over buiktruitjes. Jongeren zouden grenzen opzoeken en de kortheid van een spijkerbroekje wordt dan gezien als een seksuele grens.

De ophef over buiktruitjes tien jaar geleden vormde een van de aanleidingen voor mijn proefschrift. Toen ik met meisjes ging praten over buiktruitjes kwam er een heel ander beeld naar voren dan het seksualiseringsverhaal uit het debat. Er was veel diversiteit in wat ze precies acceptabel vinden, en daarbij speelden klasse en religie een belangrijke rol. De smaak voor blote kleding hing sterk samen met het weer en met de mode. De meisjes bestreden daarbij de gelijkstelling van bloot met naakt.

Jongeren zijn niet grenzeloos, maar juist op zoek naar grenzen. De school is een plek waar daarmee geoefend wordt. In plaats van eenzijdig hun betekenis van seksualiteit op te leggen aan de korte broeken van meisjes, doen leraren er beter aan om met leerlingen te discussiëren over verschillen in fatsoensnormen en verschillen in betekenis van kleding, bijvoorbeeld in de seksuele diversiteitsles.

Dit is een ingekorte versie van mijn column die vandaag op The Post Online staat. 

De discussie over seksualisering en videoclips is enigszins gaan liggen in het publieke debat, maar er wordt nog wel onderzoek naar gedaan. Op muziekzenders is tegenwoordig meer te zien dan alleen videoclips. In een recente studie [abstract] onderzoeken Vlaamse communicatiewetenschappers welke inhoud er te zien is op de muziekzenders TMF en JIM, en hoeveel van die inhoud geseksualiseerd is.

Methode
De onderzoekers keken op het niveau van de scène (één setting zonder verandering in tijd of locatie). Ze namen twee weken televisie uit 2010 op, alles dat uitgezonden werd tussen 15.30 (de eindtijd van scholen in België) en middernacht. Zo kwamen ze tot een steekproef van 147 uur en 15 minuten. Hieruit onderzochten ze 9369 scènes uit 180 programma’s en 1393 videoclips.

Ze onderscheiden drie genres: videoclips (65.2%), non-fictie (voornamelijk verslagen van feesten) en fictie (vooral soaps en cartoons). Een videoclip definiëren ze als een korte clip bedoeld om een liedje te promoten.

De onderzoekers hebben verschillende vormen van seksualisering geoperationaliseerd, waarbij ze sterk leunen op de definitie van de APA. De volgende gevallen werden gecodeerd als seksualisering:

1. Praten over seks, seksuele gedragingen, seksuele toespelingen en veel aandacht voor sexappeal.
2. Aandacht op het lichaam in de vorm van weinig verhullende kleding, seksueel suggestieve poses, strippen en seksueel suggestief dansen. Seksualiteit gekoppeld aan voldoen aan het schoonheidsideaal: voor mannen ging dat om gespierd zijn, bij vrouwen om dun, of dun met de juiste rondingen.
3. Het als object behandelen van mannen en vrouwen en het uitnodigen van kijken naar het lichaam, bijvoorbeeld door een seksueel suggestieve pose aan te nemen of door intieme delen aan te raken.
4. Het seksueel maken van minderjarigen (jongeren onder de 18).

Resultaten
Van alle scènes bestaat uit 39,3 procent uit geseksualiseerd materiaal. Het gaat vooral om de derde soort, het objectificeren van het lichaam. In slechts 5,9 procent van de scènes werd seksualiteit opgelegd aan minderjarigen. Vrouwen worden het meest geseksualiseerd (25.7%), gevolgd door seksualisering van zowel man als vrouw (11.2%) en tot slot alleen mannen (2.4%).

Seksualisering komt vooral voor in videoclips. Vrijwel de helft (49,8%) van de videoclips bevat een seksualiserende boodschap, vergeleken met 21,1 procent non-fictie en 14,4 procent fictie.

Kritiek
De onderzoekers speculeren in de discussie van het artikel over de effecten ervan op jongens en meisjes. Zulk effectonderzoek is niet eenduidig. Het is niet zo dat media werken als injectienaald en dat jongeren als een spons alle boodschappen die ze op televisie zien opnemen.

De onderzoekers vinden hun resultaten schokkend. Wat ons echter opvalt aan het onderzoek is het lage aantal seksualiserende scènes. De definitie van seksualisering is zo breed dat vrijwel alles eronder valt. Hoe dans je bijvoorbeeld niet seksueel suggestief? Of hoe film je een zangeres zonder de aandacht te vestigen op haar lichaam? Met zo’n alomvattende definitie is het opmerkelijk dat zestig procent van de scenes geen enkele seksuele toespeling of lichamelijke focus heeft. We zien dat ook dit onderzoek – in navolging van de APA – objectificatie en seksualisering aan elkaar gelijkstelt. Zo wordt het ene maatschappelijk probleem bij het andere opgeteld om de ernst van de situatie aan te zetten.

Amerikaanse scholen organiseren dansfeesten waar de leerlingen formeel gekleed gaan. Homecoming, spring dance en prom zijn bekende voorbeelden. Vooral de laatste, het eindexamenbal, is een belangrijke gebeurtenis. Tijdens zulke dansfeesten zien we extreem traditionele uitingen van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Meisjes tutten zich op en komen in dure jurken. Er wordt maar liefst gemiddeld $1139 aan uitgegeven. De traditie zorgt ook voor hoogoplopende emoties. Een school in New Jersey wil strapless jurken verbieden. Volgens directrice Moffat zijn zulke jurkjes ongepast en zouden ze bovendien jongens afleiden. Ouders accepteren dit niet. Het protest wordt geleid door moeder Charlotte Nijenhuis. Zij zegt:

“Ms. Moffat’s comment about ‘distraction’ to the boys is particularly offensive because it suggests that boys are not able to control — or ought not to be required to control — their behavior when in the presence of girls wearing strapless dresses … It is neither a woman’s nor a girl’s responsibility to control a man’s or boy’s behavior.”

De ophef laat een tegenstelling zien hoe er in Amerika dubbel wordt omgegaan met de seksualiteit van meisjes. Aan de ene kant wordt van hen hypervrouwelijkheid verwacht, aan de andere kant moeten ze hun zedelijkheid bewaken. Ook in Nederland kennen we zulke debatten, zo kon je in 2003 van school gestuurd worden voor zowel een buiktruitje als een hoofddoek.

Beeld: Liam Molloney.