Weet je nog, dat mensen een verschil zagen tussen cyberspace en ‘de echte wereld’? Tegenwoordig zijn on- en offline zo met elkaar verweven dat het nauwelijks meer mogelijk is aan te geven hoeveel tijd je online doorbrengt. Dat overlopen van die twee werelden wordt ook bespoedigd door technologieën als augmented en virtual reality (VR), en door de toenemende inzet van spraakcomputers. Het Rathenau Instituut, dat onderzoek doet naar de impact van wetenschap, innovatie en technologie op de samenleving, stelde daarom een manifest op met tien “ontwerpeisen aan de digitale samenleving van morgen”.

AR, VR en spraak zijn zogeheten ‘immersieve technologieën’: ze dompelen ons onder in de digitale wereld. Het Rathenau in het manifest:

“Zo transporteert virtual reality ons naar een volledig kunstmatige wereld, waarin alle geluiden en beelden gecreëerd worden door computers. We kunnen nu soldaten trainen op een virtueel slagveld. Augmented reality voegt juist digitale lagen aan onze ervaring toe. Met een slimme bril ziet een automonteur handige informatie terwijl hij naar de motor kijkt. En via spraaktechnologie kunnen we met computers praten, en luisteren vele apparaten, zoals onze smartphones en slimme speakers, op steeds meer plekken met ons mee.”

Door het vervagen van die grenzen zijn volgens het Rathenau publieke waarden in het geding, zoals privacy, autonomie, waarachtigheid en gezondheid. Dat vraagt om waakzaamheid en een agenda. De ontwerpeisen zijn opgesteld op basis van diverse onderzoeken.

1. We willen de baas blijven over ons digitale lijf
Onze stem, onze gebaren en ons gezicht leveren data op, die intiem en gevoelig zijn. De bescherming daarvan dient juridisch beter geregeld te zijn.

2. We willen anoniem kunnen blijven
Onze identiteiten kunnen van afstand achterhaald worden door gezichts-, loopgedrag- of stemherkenning. Hierdoor kun je je niet meer anoniem door de publieke ruimte begeven. Toepassingen waarbij burgers in de publieke ruimte zijn te identificeren, moeten daarom worden verboden.

3. We willen controle over onze virtuele identiteit
Zoals je met kleding kunt laten zien wie je bent, kun je met avatars een digitale identiteit opbouwen. Dat kan ook misbruikt worden: het naakte lichaam van anderen kan digitaal getoond worden (DeepNudes) of veranderd. Burgers moeten beschermd worden tegen ongewenste digitale ingrepen op hun lichaam.

4. We willen duidelijkheid over nieuwe digitale eigendomskwesties
Van wie zijn data? En profielen? “Is ons eigendom geschonden als iemand in AR een scheldwoord op onze muur schildert?” Juridische kaders moeten verhelderd en geüpdatet worden, zodat offline regels ook online gelden.

5. We willen leven in een inclusieve digitale wereld
Stereotypes en uitsluiting worden uit de offline-wereld mee online genomen. Bij de ontwikkeling van nieuwe toepassingen moeten bedrijven inclusie centraal stellen.

6. We willen kunnen weten dat iets nep is
Immersieve technologieën kunnen verwarrend zijn. Ontwikkelaars moeten gebruikers vooraf informeren dat iets nep is.

7. We willen bescherming tegen manipulatie en beïnvloeding
Deze technologieën maken manipulatie en beïnvloeding makkelijker, omdat bedrijven zoals Google en Facebook allerlei informatie hebben over persoonlijkheid, gedrag en voorkeuren van hun gebruikers. Dat vraagt om “een samenlevingsbrede inzet nodig, met bijdragen van onafhankelijke journalistiek, investeringen in de mediavaardigheid van burgers en heldere afspraken over hoever beïnvloeding mag gaan”.

8. We willen dat onze gezondheid niet geschaad wordt
We moeten inzicht krijgen in mogelijk negatieve effecten van immersieve technologieën, bijvoorbeeld op ons gedrag (verslaving) en onze gezondheid (denk aan verkeersongelukken bij het spelen van Pokémon GO).

9. We willen een digitale markt met eerlijke machtsverhoudingen
Een klein aantal technologiebedrijven domineert de interneteconomie. Het is voor consumenten lastig om hen tot de orde te roepen. Hun marktmacht vertaalt zich in politieke macht. De overheid moet meer tegenwicht bieden en consumenten beter beschermen.

10. We willen dat publieke ruimtes publiek blijven
Met AR kan je de publieke ruimte anders bekijken (er bestaan apps die daklozen uit het straatbeeld halen). Bovendien kunnen apps de publieke ruimte kapen doordat gebruikers massaal naar één plek samenstromen. Dat vraagt om “een nieuwe sociale etiquette”.

Implicaties
Deze nieuwe technologieën vragen om discussie en dialoog, en uiteindelijk om duidelijke actie. Daarvoor is betrokkenheid van burgers nodig: kennis over en reflectie op deze ontwikkelingen. Het Rathenau doet daarom een oproep aan de burger: “laat je horen en spreek uit wat jij nodig hebt in de digitale wereld van morgen”. Ik zou daaraan toe willen voegen dat dit niet kan zonder hulp van journalisten en andere mediamakers om deze thematiek onder de aandacht te brengen. Ook het onderwijs en andere opvoeders zijn hierbij nodig. De tien eisen zijn uitstekende input voor discussie.

De beelden van mijn kindertijd zijn beperkt tot een paar filmpjes van mij als peuter en wat fotoalbums vol verslagen van vakanties en feesten. Voor jongeren geboren in de jaren ’90 is dat anders: hun ouders hebben dankzij de komst van digitale camera’s veel grote hoeveelheden materiaal, die ook nog eens alledaags is. Aan fotograferen en filmen zaten immers minder kosten verbonden. Kinderen die vanaf nu geboren kunnen mogelijk later hun kindertijd in virtual reality herbeleven.

Op Technology Review beschrijft redacteur Rachel Metz haar ervaringen met de Mirage Camera van Lenovo, een VR-camera van $300. De resultaten bekeek ze met de Lenovo Mirage Solo VR headset van $400. Daarmee is het betaalbare technologie voor ouders die net als Metz geobsedeerd zijn met het vastleggen van alle dingen die hun kroost doen. Ze schrijft:

“Looking at the images and videos I took was a blast, though. Seeing my daughter run up to her dad and hug him in my parents’ sunny backyard, with a 3-D effect and from the same vantage point at which I shot the video, felt almost like being there. Ditto for photos and videos of my niece and nephew horsing around, and some stills I got of my parents.”

Jaron Lanier is een kunstenaar en informaticus en degene aan wie we de term virtual reality hebben te danken. Hij muntte de term en zijn bedrijf verkocht als eerste VR-brillen en -handschoenen. Lanier is pas 57 maar hij heeft toch al zijn memoires geschreven: Dawn of the New Everything: A Journey Through Virtual Reality. Ter gelegenheid van het verschijnen daarvan publiceerde The Guardian een interview met hem. Dat gaat vooral over zijn jeugd, maar ook een beetje over VR en de toekomst. Wellicht weinig verrassend: de bedenker heeft nu zo zijn bedenkingen.

Lanier wijt zijn interesse in kunstmatige werelden aan zijn jeugd. Zijn ouders probeerden ‘off the grid’ te leven en Lanier werd veel gepest. Zijn moeder stierf toen hij nog jong was. Toen hij als twintiger in Silicon Valley aankwam, trof hij daar gelijkgestemden: kinderen van communebewoners en vredesdemonstranten, die geen grenzen zagen aan hun verbeelding of aan hun ego. “Counterculture fed directly into plutocratic tech culture.” Virtual reality zou de deuren van de geest kunnen openen.

Hij gelooft nog steeds in de waarde van VR, vooral als vorm van kunst en bijvoorbeeld bij het behandelen van trauma. Tegelijkertijd waarschuwt hij:

“Virtual worlds can be a part of real life, but this notion that they could be on an equal footing is really abhorrent to me.”

Het is maar de vraag wie denkt dat dat echt zo zou moeten zijn. Lanier waarschuwt daarbij voor algoritmes en de kracht die voorstanders aan hem toeschrijven. Ook voor VR stelt hij dat het belangrijk is dat we blijven nadenken over wat technologie doet:

“My inclination is to say that people should become acquainted enough with what the technology can do so that they are less likely to be fooled by it. If you have learned a little bit of magic, you are less likely to be tricked by a magic show, but you still might enjoy the performance a lot.”

CC beeld: Maurizio Pesce

KLM was een voorloper met marketing via sociale media. Deze week lanceerden ze een VR-campagne voor de Amerikaanse markt, waar ze veel concurrentie ondervinden van budgetmaatschappijen. Aan passagiers die budget vlogen werd op JFK Airport een VR-ervaring aangeboden. Het idee is dat die een ‘flight upgrader‘ is die je laat ondergaan hoeveel fijner vliegen met KLM is. Het is een creatieve manier om virtual reality in te zetten in een campagne, al voelt de uitwerking toch wat matig.

In het promofilmpje zien we hoe KLM opschept met gratis snacks, ruime keuze in drankjes en aandacht voor dieetwensen. De stewardess, inclusief Nederlands accent, is reuze vriendelijk. Er wordt op gewezen dat er geen verborgen kosten zijn en dat de beenruimte riant is. Volgens MarketingTribune heb je via de app ook toegang tot het in-flight entertainment systeem, maar dat lijkt me onwaarschijnlijk (die budgetvliegers bieden geen gratis wifi en de app is 785 MB, te weinig om allerlei films te herbergen).

Omdat Facebook graag alles in je leven wil controleren, heeft het sociale netwerk sinds kort een streaming platform genaamd Facebook Watch waar het series op uitzendt. Een van de eerste producties die te zien is heet Virtually Dating, een realityprogramma waarin twee mensen op een date in virtual reality gaan. Terwijl ze dus fysiek bij elkaar zijn, zien ze alleen de computerreductie van elkaar. Ze beleven samen niet alleen de ongemakkelijkheid van een blind-date, maar ook de ongemakkelijkheid van VR – bijvoorbeeld door een dinosaurus of cactus te worden.

Dat zou natuurlijk interessante tv kunnen opleveren, maar dat is niet zo. Het blijft vooral allemaal erg ongemakkelijk (ook door de kwaliteit van de visuals). Veel onvergeeflijker is dat reality in virtual reality ronduit saai is – of in iedere geval de eerste aflevering van deze specifiek show.

De komst van nieuwe media leidt altijd tot vrees en hoop. Vrees dat de wereld ten onder gaat, hoop dat de wereld verbetert. Dat was zo met het boek, dat was zo met de videorecorder (ja echt, mensen dachten de wereld er democratischer van werd) en dat was zo met het internet.

In de jaren ’90 was men lyrisch over de mogelijkheden die het internet bood voor identiteitsperformance. Cyberspace zou bevrijdend zijn omdat gender, ras, klasse, leeftijd, uiterlijk etc et niet toe deden. Je kon je anders voordoen dan je was en dat zou de wereld gelijker en beter maken. Deze hoop werd vastgelegd in de beroemdste cartoon van The New Yorker: ‘on the Internet, nobody knows you’re a dog’.

Inmiddels weten we wel beter. Mensen nemen hun lichaam mee online, in de vorm van avatars maar ook in hun communicatie. Witte mensen kiezen zelden een zwart personage in games. Gender swaps zien we wel eens terugkomen bij MTV’s Catfish, maar gebeuren weinig. Een beetje tiener heeft na drie minuten chatten al door dat je een veertiger bent. De virtuele wereld is helemaal niet zo anders dan de fysieke wereld. Alle ellende van IRL is er online ook, van seksisme tot racisme.

In The Guardian verscheen een stuk over virtual reality en porno. Voor de porno-industrie is virtual reality veelbelovend – volgens mij al sinds het voor het eerst bedacht werd. Er zijn al verschillende programma’s op de markt die in bijvoorbeeld Occulus Rift beleefd kunnen worden. The Guardian-journalist Stuart Heritage doet verslag wat hij ervan vindt. Wat daarbij vooral opvalt is hoe hij in de tekst zijn britishness performt.

De ervaring in het lichaam van een vrouw te zitten en door een man genomen te worden vindt Heritage vreselijk. Hier ligt de echte kracht van virtual reality: zijn bedpartner hield oogcontact met hem en daardoor voelde het allemaal ineens heel echt. Heritage had er zelfs een openbaring door:

“And, in that moment, I broke through and realised why men get such a bad rap. If that’s what a heterosexual woman sees when she has sex – a mess of veins and anger and dumbly moronic facial expressions, uselessly bobbing up and down three inches from your face – then it’s perfectly understandable for them to hate men. By the end of it, I pretty much hated men as well.”

Er is natuurlijk van alles mis met deze uitspraak, maar deze blogpost gaat niet over het domme seksisme van deze journalist. Heritage denkt namelijk dat zijn ervaring – zijn doorbraak – ook voor andere mensen mannen zou gelden:

“This is why I think VR porn may serve a greater purpose. If everyone sat down, popped some goggles on and saw what it was like for someone of a different gender or sexuality to have sex, our shared empathy would go through the roof. At the next G8 summit, in fact, Cameron and Obama and Putin should all experience first-hand how gruesome it is to be humped by a horny bloke. Mark my words, there’d be unilateral nuclear disarmament by teatime.”

Het is onmogelijk om vast te stellen hoe serieus Heritage hier is. Duidelijk is wel dat hij zich van een herkenbaar frame bedient. Mijn voorspelling is dat we de komende jaren dus exact de discussie over cyberspace gaan overdoen, maar dan voor virtual reality. Aan de ene kant zullen mensen staan die zeggen dat we daardoor het menselijk contact verliezen en aan de andere kant mensen die denken dat we door deze technologie meer tot elkaar zullen komen.

Vergeet first person shooters en virtual reality. Als je echt lekker je agressie wilt afreageren, kan je in een sportschool in Toronto terecht in een speciale woedekamer. In de rage room krijg je beschermende kleding aan zodat je gecontroleerd los kunt gaan. Voor de basisprijs (zo’n €13,50) krijg je twintig minuten en vijf borden. Dat is wellicht niet genoeg en daarom is er een menu met items dat je kunt bijkopen, zoals wijnglazen en een houten stoel. Eigen spullen meenemen mag niet, maar je mag wel een foto in het lijstje doen dat je vervolgens kapot slaat.

Volgens de makers biedt een woedekamer een vorm van catharsis, van mentale reiniging. Op PSFK:

“The Rage Room (and any other aggressive sport) is a cathartic experience, whereas meditation is the opposite of that. I have no doubt meditation is a great prescription for stress relief, but I believe the Rage Room is as well, and the two can probably be used conjointly to tackle the problem of stress.”

Als dat zo is zullen wellicht yogascholen over de hele wereld een woedekamer opnemen. Als het gaat om gewelddadige media-inhoud (games, televisie) claimen tegenstanders vaak dat de speler/kijker er agressief van wordt. Zulke kritiek hoor je zelden op vechtsporten. Ik ben dan ook benieuwd of er veel weerstand ontstaat naar deze commercieel slim bedachte uitlaatklep.

Vroeger zaten mensen in de huiskamer om de radio heen. Later gingen ze voor de televisie zitten en verdween die radio naar andere plekken. Zal de komst van virtual reality het televisiescherm van de troon stoten? Volgens PSFK verdwijnt het scherm en gaan mensen niet alleen gamen in de virtuele ruimte, maar daar ook het nieuws lezen. Ze voorzien dat mensen luxe stoelen aanschaffen en een aparte mediakamer maken om volop te kunnen genieten van virtual reality.

Dit scenario is hoogst onwaarschijnlijk. Waarom zou je met een maffe bril op het nieuws willen beleven als je dat ook eenvoudig snel op een telefoon of tablet kan lezen? Wie wil er een hele aparte ruime wijden aan technologie in een tijd dat technologie steeds meer draagbaar wordt? Virtual reality zal zeker mainstream worden, maar vooral voor mediagebruik dat lichamelijk kan doen: gamen, fitness en natuurlijk porno.

Lumo is een interactieve projector. Het apparaat straalt beeld op de grond, en gebruikers kunnen daarmee interacteren door op het beeld te staan (of juist niet) en met hun lichaam te bewegen. Zo kan je over lava heen springen, of samen Greedy Gators spelen. De projector reageert ook op objecten: zo kan je dus met een echte plastic hengel visjes van het scherm hengelen. Het is allemaal reuze interactief en fysiek. Er is zelfs de mogelijkheid zelf nieuwe spellen te ontwerpen.

Het bedrijf is momenteel fondsen aan het verwerven via IndieGogo. Je kunt er eentje bestellen voor $499. Daarvoor krijg je een projector, honderd spelletjes en natuurlijk het mechanisme om het aan de muur te bevestigen. Het ziet er fantastisch uit. We zijn weer een stapje dichterbij de holodecks uit Star Trek gekomen!

Google Cardbox is een toegankelijk, draagbaar virtualreality-apparaat. Omdat je niet met snoeren verbonden bent aan een computer, kan je ermee naar buiten. Dat zorgt voor leuke mogelijkheden. De website OutdoorVR verzamelt toepassingen van Google Cardbox-toepassingen die geschikt zijn voor de buitenlucht. Een voorbeeld is Cyborg Dating, een project van futuroloog Sander Veenhof. Op het Utrechtse Impakt Festival konden bezoekers op een date gaan waarbij één iemand de VR-bril op had en zich door een virtueel bos bewoog, en de ander hem door de stad heen gidste zonder tegen fietsers of paaltjes aan te lopen.