Gisteren ging in Nederland en de VS Joker in première. De film won op het filmfestival in Venetië de Gouden Leeuw, tot verrassing van velen. Al voordat iemand hem gezien had, was er ophef. Mensen waren bang dat deze origin story van Batmans grootste vijand zou leiden tot geweld. Zo verwoordde ene Rachel Miller in een veel gedeelde post op Facebook:

“I don’t want to have sympathy for a man best known for his robbery, murder and arguable rape shoved down my throat for two hours. I don’t want this to be sold as a relatable story that can happen to anyone with a bad enough day, and I don’t want to be around any of the lonely white boys who relate to it.”

Het is nooit een goed idee om een film (of serie) af te wijzen voordat je hem gezien hebt. Joker is namelijk helemaal geen verering van het gelijknamige personage. Bovendien is het niet zo dat kijkers films letterlijk nemen. We zien bijvoorbeeld dat alt-right weglopen met films als The Matrix, die daar in letterlijke zin weinig aanleiding toe geven.

In een opiniestuk voor Het Parool beschrijf ik de angst en ophef, en betoog ik dat we eerder bang moeten zijn voor mensen die geen fictie tot zich nemen.

Het stuk is hier online te lezen. 

Henry Jenkins is een belangrijke naam binnen mediastudies. Zijn werk over fans was baanbrekend voor belangrijke hedendaagse concepten als crossmedialiteit en mediaconvergentie. Recent schreef hij een essay [volledige toegang] in het Journal of Media Literacy over populaire cultuur als politiek, en politiek als populaire cultuur. De wisselwerking tussen deze twee gebieden is het fundament van het onderzoek naar populaire cultuur. Zijn stuk verdient dus aandacht op dit blog. Jenkins benadrukt dat kritisch omgaan met mediateksten altijd al de focus is geweest van cultural studies, lang voordat mediawijsheid op de agenda werd gezet.

Cultuur brengt cultuur voort
Populaire cultuur ontstaat uit de wisselwerking tussen ‘het volk’ en commercie (de Engelse betekenissen van ‘popular’ maken dit meer evident dan de Nederlandse):

“Popular culture emerges as we pull resources from mass culture into the realm of our everyday life. Mass culture is culture that is mass produced, mass marketed, mass distributed, and mass consumed; popular culture emerges when these materials enter our life world, when we make them our own as we make meaning through, with, and of commercially produced content, as occurs when I model my professorial identity on a Disney character or base my hopes for the future, at least in part, on Star Trek.”

Jenkins is kritisch op de hedendaagse afkeer van ‘cultural appropriation’, het zich toe-eigenen van elementen van een cultuur, bijvoorbeeld het gebruik van Afrikaanse prints in een modeshow van een bekende ontwerper. Hij verwoordt veel beter mijn eigen bedenkingen bij de term:

“Star Wars inspires shadow puppet performances in Indonesia and Malaysia, sand sculptures along the Rio beaches, nesting dolls in Moscow, piñatas in Mexico, and street art in the Middle East, to cite just a few examples. In most cases, these reproductions — and reimaginings — of Hollywood iconography are unauthorized and sold on the black market, suggesting the ways that “the street” profits from American cultural imperialism. The word appropriation has gotten a bad name in contemporary discourse because of anger regarding a history of white exploitation (but also marginalization, trivialization, and exotification) of cultural expressions by people of color, but these examples of transnational artists and entrepreneurs remixing Hollywood content also represent bottom-up forms of appropriation. Indeed, cultural studies suggests that all culture emerges from appropriation and remixing, as we build upon local resources, as culture begets culture. Certainly, we need to be conscious of the power-relations shaping who appropriates what from whom, but the idea that we remake existing cultural materials as a means of expressing our identities should not in and of itself be viewed as negative.”

Dit is een sterk punt: cultuur is niet statisch en als we – zoals gebruikelijk is binnen cultural studies – kijken naar verschillende praktijken zien we hoe toe-eigening ook bottom-up werkt. Cultuur brengt cultuur voort.

Zulke toe-eigeningen en remixen laten zien hoe media gebruikt worden om de kloof te dichten tussen alledaagse praktijken en de narratieve die corporate media ons verkopen.

Politiek in cultuur
Jenkins wijst erop hoe populaire cultuur ons denken over politiek en politieke instituties helpt vormgeven. Zijn onderzoeksteam bevroeg jonge Amerikaanse activisten die dit benadrukten:

“Again and again, they told us that they felt the language of American politics was busted and the inherited narratives did not work for this generation. On the one hand, they felt that policy wonkish language did not offer points of entry for first time participants in the electoral process, offering no real explanations for core references or background on ongoing debates. … Many were turning  towards popular entertainment franchises, such as Harry Potter, Hunger Games, Star Wars, and the Marvel Cinematic Universe, for stories that spoke in powerful ways to their generation. For them, superheroes and wizards offered them a language to discuss power and responsibility much as classical mythology or Biblical narratives provided the shared stories of previous generations of political activists.”

Populaire cultuur is zo een belangrijke bron voor wat Jenkins civic imagination noemt: het vermogen alternatieven te bedenken voor hedendaagse culturele, sociale, politieke of economische omstandigheden. Mondiale populaire cultuur is daar zo geschikt voor, omdat hij ‘shareable’ is: te delen.

Lees vooral het gehele inzichten voor meer uitleg over populaire cultuur als politiek. 

CC beeld: Joi Ito

Toen ik een jaar of tien was, was ik helemaal weg van Jem & the Holograms. Deze tekenfilmserie appelleerde aan mijn ambitie om zowel een succesvol zakenvrouw als beroemd zangeres te worden. Jem was het alterego van Jerrica Benton, de baas van platenmaatschappij Starlight Music. Jerrica/Jem had de beschikking over supergave hologramtechnologie. Als ze haar oorbel aanraakte, kon ze haar eigen uiterlijk verbergen onder het hologram Jem. Synergy Power heette dat, en ze zei de kreet net zo vaak als He-Man ‘I have the power’ zei. Ze kon ook hologrammen op andere mensen projecteren. Daardoor had ze een volledige band, de Holograms dus (slimme naam, hiding in plain sight!), bestaande uit haar zusje en vriendinnen. Deze technologie was zo geavanceerd dat fysieke aanraking de hologrammen niet doorbrak.

Jerrica/Jem had het voortdurend aan de stok met de slechterik uit de serie, Eric Raymond, zakelijk concurrent van Misfit Music. Hij managede The Misfits, een rivaliserende band. Een andere centrale verhaallijn was het voortdurend verborgen houden van haar geheime identiteit en natuurlijk de hologramtechnologie. Daarnaast waren er ook nog weeskinderen waarvoor Jerrica zorgde.

Politieke economie

De serie was een initiatief van speelgoedfabrikant Hasbro en stripuitgever Marvel, die eerder G.I. Joe maakten. Het succes daarvan hing uiteraard samen met de verkoop van G.I. Joe-poppen en andere merchandise. Hoewel Jem & The Holograms erg veel kijkers trok, bleef de het commerciële succes uit en werd de serie stopgezet. Dat had ook te maken met concurrentie van Mattel die ‘ineens’ een rockster Barbie op de markt bracht.

Terug naar onze tijden. Productiemaatschappijen spelen slim in op de nostalgie-trend in populaire cultuur. Door een oud format nieuw leven in te blazen, spreken ze zowel hun oude doelgroep aan als de kinderen die zij inmiddels vaak hebben. We zagen dit bijvoorbeeld met Star Trek en Transformers, maar ook de superheldeninvasie in de bioscoop kan zo geduid worden. Hasbro brengt daarom dit jaar een nieuwe versie (remake, adaptatie, re-imagining) van Jem & The Holograms uit. In 2017 komen ze trouwens met een remake van My Little Pony. Dit heeft alles te maken met het willen aanboren van de ‘meisjesmarkt’.

De nieuwe Jem

De trailer van deze film is teleurstellend. Natuurlijk ziet alles er flashy uit. Hoofdrolspeler Aubrey Peeples (bekend van de televisieserie Nashville) lijkt goed gecast en de verwijzingen naar de jaren ’80 in de make-up en outfits spelen goed in op de nostalgische verlangens van mensen zoals ik. Ook de aanvullende cast met Juliette Lewis en jaren ’80-icoon Molly Ringwold passen daarbij. Maar de hologramtechnologie is verdwenen en Jem is nu een tienermeisje dat droomt van beroemd worden maar te verlegen is. Niks geen sterke zakenvrouw meer.

Voor mij was Jem een prachtig icoon om mijn toekomstig zelf aan te spiegelen, net zoals ik dat deed aan Madonna. Nu interpreteer ik dat als feministisch, terwijl dat woord toen voor mij niets betekende. De trailer van de nieuwe Jem belooft niets dat ik als feministisch kan bestempelen. Dat is natuurlijk ook een vorm van wensdenken. Het is aan een verse generatie kijkers om betekenis te geven aan Jem & The Holograms. Wellicht blikken die kijkers over een jaar of dertig terug op hun lievelingsfilm, om te mopperen over de re-re-release van Jem & The Holograms in 2045.

Wanneer iemand betekenis geeft aan een film, gaat het over veel meer dan de tekst (het geheel van beeld en geluid) van die film. Ook recensies, trailers en promotieuitingen spelen een rol. Bij films in de James Bond-reeks tellen ook alle eerdere films die die persoon heeft gezien mee. Hoe iemand bijvoorbeeld betekenis geeft aan Daniel Craigs vertolking van Bond wordt ook beïnvloed door wat hij van de eerdere Bond-acteurs vond. Er is nog meer. In een recent artikel [abstract] kijken Jason Dittmer en Klaus Dodds naar de invloed van locatie op de betekenisgeving aan Quantum of Solace.

Rol van plaats
Plaats en beweging spelen een grote rol in de James Bond-films. Bond reist niet alleen de wereld over, de snelle manier van monteren geeft een extra gevoel van urgentie en paranoia aan het verhaal. In Quantum of Solace speelt ook de virtuele ruimte een belangrijke rol: Bond gebruikt zijn smartfoon om zich snel te informeren over nieuwe locaties.

Naast plaatsen in de film zelf, doet ook de plaats van het publiek ertoe. Russen geven anders betekenis aan James Bond dan Engelsen. Maar het maakt ook uit waar je de film kijkt: op de premièreavond in de bioscoop of gedownload in bed op je laptop.

Methode
De onderzoekers namen dezelfde vragenlijst af bij bioscooppubliek in drie verschillende theaters in Londen (Leicester Square, Richmond en Egham). De onderzoekers vonden geen verschillen tussen de bioscooplocaties. De respondenten waren niet allemaal Brits. In de surveys werd gevraagd naar de belevenis van locaties in de film.

Geopolitiek
In de antwoorden komen steeds drie geopolitieke thema’s terug. Ten eerste speelt water een belangrijke rol in het verhaal en wezen kijkers op water als een grondstof waarover natiestaten met elkaar in conflict kunnen raken. Ten tweede gaat het over mondialisering en de rol van grote bedrijven. Zij kunnen overheden in de tweede en derde wereld ondermijnen.

Tot slot reflecteerden kijkers op de representatie van verschillende plekken in de film. Mooie exotische locaties horen bij Bond-films en de mate waarin het publiek tevreden was over de manier waarop dit in Quantum of Solace was gedaan bepaalde voor een groot deel hun algemene waardering van de film. (Er bestaat een kleine onderzoekstraditie naar James Bond en toerisme, waar fans als toerist in de voetsporen van hun held volgen.)

Bolivia als nieuwe Ander
In oude Bond-films fungeert de Sovjet-Unie als tegenovergestelde. Na het eind van de Koude Oorlog is dat veranderd. In Quantum of Solace is Bolivia de Ander. Alles aan het land is niet Engeland: de Latijns-Amerikaanse cultuur, de armoede, de corrupte politiek, maar bovenal ook het landschap van de Altiplano. Het moet hierbij opgemerkt worden dat de opnames in Chili plaatsvonden.

Sommige kijkers kenden het land uit eigen reizen, andere respondenten waren zelf in de regio geboren of op een andere manier geïnteresseerd in Latijns-Amerika. Zij beleefden de film op een andere manier dan mensen die nauwelijks kennis hadden van Bolivia.

Relevantie
De manier waarop mensen de wereld en de wereldpolitiek begrijpen wordt bepaald door dergelijke films, maar zo’n proces van betekenisgeving is nooit eenduidig. Het onderzoek laat zien hoe zeer publieken in beweging zijn. Toerisme en migratie zorgen voor verschillen in betekenisgeving aan dergelijke films.

Gangnam Style van de Zuid-Koreaanse Psy heeft na het internet ook de hitlijsten veroverd en inmiddels weet iedereen wat Gangnam Style is (de lifestyle die bij Seoels chique wijk Gangnam hoort). Psy kan gezien worden als een nar: een grappenmaker die spot drijft. Het Amerikaanse culturele tijdschrift The Atlantic dook in de betekenis van het nummer en concludeert dat er een subtiele subversie boodschap in zit.

Politieke en maatschappijkritiek is subtiel in K-pop [wiki], net als in bijvoorbeeld Cantopop (zie dit academisch essay van Yiu Fai Chow hierover). In Gangnam Style wordt de wijk Gangnam op de hak genomen. Volgens de Zuid-Koreaanse cultuurkenner Adrian Hong bekritiseert het nummer de creditcard-cultuur van Zuid-Korea, waarin steeds meer op grote voet wordt geleefd van geleend geld. De Koreaanse blogger Jae Kim maakte een Engelse vertaling van Gangnam Style:

http://youtu.be/HUk69c72UlY?utm_source=rss&utm_medium=rss

Ze legt in The Atlantic uit hoe zij het nummer ziet:

The video is a satire about Gangnam itself but also it’s about how people outside Gangnam pursue their dream to be one of those Gangnam residents without even realizing what it really means. … Koreans have been kind of caught up in this spending to look wealthy, and Gangnam has really been the leading edge of that. I think a lot of what [Psy] is pointing out is how silly that is. The whole video is about him thinking he’s a hotshot but then realizing he’s just, you know, at a children’s playground, or thinking he’s playing polo or something and realizes he’s on a merry-go-round.

Gangnam Style is dus meer dan een gekke man met een mal dansje, maar een kritiek op de lege huls die materialisme is. Hoe de clip dat overbrengt wordt extra duidelijk wanneer de muziek achterwege blijft en we alleen alledaagse geluiden horen:

Veel populaire cultuur richt zich specifiek op één gender. Zo is sciencefiction vooral gericht op heteroseksuele mannen en was het geen verrassing dat de makers van Star Trek: Voyager de kijkcijfers probeerden op te krikken door de sensuele Seven of Nine aan de serie toe te voegen. Fantasy is een ander genre dat zich vooral op mannen richt en ook hier zie je dat terug in een bepaalde representatie van vrouwen. Dat stoot sommige mensen tegen de borst. Zo schreef Ginia Bellafante van de New York Times dat Game of Thrones geen serie was die vrouwen zouden willen kijken.

Deze maand stelde Laurie Penny in de New Statesman dat de serie “racist rape-culture Disneyland with Dragons” is. Ze hekelde het tentoongesteld racisme en seksisme als een bewuste en opzettelijke keuze van de makers. Het argument dat de middeleeuwen waarop dit soort fantasy gestoeld is ook racistisch en seksistisch zijn, ziet zij als een excuus voor halfbakken correcto’s om zich er toch aan te verlekkeren.

Het probleem met zulke critici is dat zij hun lezing van de serie tot Ultieme Waarheid bestempelen en dat de lessen van veertig jaar feministische mediawetenschap totaal aan hen voorbij zijn gegaan. In de jaren ’70 en ’80 streden feministen tegen Boeketreeks-boeken. Het argument was duidelijk: deze boeken waren slecht voor de vrouwen die ze lazen omdat patriarchale waarden erin doorgegeven werden. Het zwijmelen bij dit soort romantiek was een middel van de onderdrukker en geen vrouw zou ze moeten lezen.

In de jaren ’80 gebeurde er echter iets opmerkelijks: feministische wetenschappers biechtten op dat zij zelf erg genoten van die boekjes, terwijl ze toch feministisch waren (en bleven). Deze beweging heeft de toon gezet voor nieuwe inzichten in de communicatiewetenschap, met name in de verspreiding van het encoding/decoding-model: er zit misschien een bepaalde boodschap in een tekst, maar de lezer kan zelf ook een andere betekenis geven.

In nieuwe discussies over seksisme in populaire cultuur worden deze inzichten voor het gemak vergeten. De veronderstelde werking van de media is duidelijk: er zit een dominante boodschap van seksisme in de tekst en die moet bestreden worden omdat de kijker anders seksistisch wordt. Wie toch geniet van zo’n serie, is of man, of dom, of sluit de ogen, of alledrie. Iedere andere mogelijke lezing wordt op voorhand uitgesloten; publieksonderzoek is niet nodig.

Het is geenszins aangetoond dat seksistische media-inhoud de kijker seksistisch maakt. De media werken namelijk niet als een injectienaald. De betekenis van Game of Thrones ligt bovendien niet verankerd in de serie, maar wordt gemaakt door de ontvanger. Iedere kijker (man/vrouw, homo/hetero, dwerg/reus) geeft zelf betekenis aan wat hij ziet. De lezingen van critici als Bellafante en Penny staan misschien in toonaangevende media, maar waarom zouden die meer waar of waard zijn dan die van een 15-jarige jongen op Ameland? De representatie van sekseongelijkheid in Game of Thrones kan hij net zo goed interpreteren als kritiek op de Middeleeuwen, zoals het seksisme in Mad Men ook gezien wordt als maatschappijkritiek.