Goedkope romannetjes, zoals de bouquetreeks, worden geschreven voor en door vrouwen. Het genre wordt alleen daarom al gezien als gendered. Daarnaast is er veel kritiek uit feministische hoek dat vrouwen er stereotiep in worden verbeeld. In academische literatuur is er ook beperkte aandacht voor de stereotiepe representatie van mannen in zulke boeken, maar alleen vanuit vrouwelijk perspectief. In een recent artikel [abstract] in het Journal of Men’s Studies vraagt genderonderzoeker Jonathan A. Allan zich af wat het traditionele manbeeld uit romance novels betekent in termen van mannelijkheid. Hij bespreekt boeken uit de Engelstalige series van Harlequin en Silhouette.

De representatie van mannen in de bouquetreeks is meermaals omschreven als spectaculaire mannelijkheid: het gaat om een normatief ideaal van traditionele, dominante mannelijkheid. Deze mannen zijn ongetrouwd (soms weduwnaar), rijk (soms van arm naar rijk), jong, heteroseksueel, viriel en goed in sport. Allan geeft een goed voorbeeld van hoe zo’n man wordt neergezet:

“He was a hot property in the acting world, and had been for the last fifteen years. He was constantly working, his acting superb. . . . He looked totally the dominant male tonight, dressed completely in black from head to foot, the black silk shirt clinging to his powerful shoulders and chest, the trousers fitted snugly to his hips and thighs. It was obvious that most of the women here were attracted to his magnetism, and Helen supposed he could be called very attractive with his over-long sun-bleached blond hair, piercing tawnycoloured eyes set over a hawk-like nose, firm mouth with a full sensuous lower lip, the lines of experience beside nose and mouth that added, not detracted, to his looks, and the lithe masculinity of his tall powerful body” (Carole Mortimer, 1980: 14 geciteerd op p. 9-10).

Deze man moet aantrekkelijk gevonden worden, vanwege zijn uiterlijk en zijn economische waarde. Dat beeld komt overeen met de hedendaagse culturele constructie van wat hegemonische mannelijkheid wordt genoemd. De vrouwen die hun geld verdienen met het schrijven van zulke boeken dragen dus actief bij aan deze constructie.

“The romance novel, thus, while celebrating the male body (perhaps a feminist appropriation of the male gaze), is also a commentary on and commitment to hegemonic masculinity made possible by the structure of hetero-patriarchal-capitalism. Put simply, capitalism, hegemonic masculinity, and patriarchy are written on and through the hero’s body, through the “purity of his maleness”” (p. 6).

Hier ligt de kritische interventie van Allan. Zulke romannetjes zetten een specifiek, geïdealiseerd manbeeld neer, waardoor ze bijdragen aan de constructie van een bepaald soort mannelijkheid. Deze boeken doen het voorkomen alsof deze vorm van mannelijkheid bereikbaar is, terwijl dat voor het overgrote merendeel van de mannen niet zo is. Wat betekent het voor mannen dat miljoenen vrouwen dromen van dit onhaalbare ideaal?

Hierop geeft Allan geen antwoord. Zijn essay is bedoeld als startsein van een discussie – een discussie die te veel te lang op zich laat wachten.

Lees ook: Fantaseren over de erecties van Arabieren en Grieken in de bouquetreeks

Tegenstanders van pornografie wijzen vaak op het gewelddadige, vrouwonvriendelijke karakter van porno. Ze stellen bijvoorbeeld dat zoeken op ‘verkrachting’ heel veel hits oplevert. Nu is het zo dat er inderdaad zulke filmpjes te vinden zijn, maar zijn zij ook representatief voor porno in het algemeen? Porno is geen homogeen genre (zie dit stuk over de diversiteit in tags op pornosites) en goede inhoudsanalyses ontbreken.

Marleen Klaassen doet aan de UvA promotieonderzoek naar pornografie. Samen met haar promotor Jochen Peter publiceerde ze een artikel [abstract] over gender(on)gelijkheid op mainstreampornosites. Ze komt tot een aantal verrassende conclusies: het zijn vooral mannen die worden ontmenselijkt en dwang is relatief schaars.

Methode
Het betreft een inhoudsanalyse van vier grote mainstream pornosites: Pornhub, RedTube, YouPorn en xHamster. Van iedere site werden de honderd meest bekeken video’s geselecteerd totdat er 400 verschillende video’s in de steekproef zaten. Het meest populaire filmpje had 52.600.000 views. De analyse-eenheid was de eerste seksscène (de meeste clips hebben maar één scène). Gemiddeld duurt zo’n eerste scene 16,17 minuten. In totaal werd 107 uur en 48 minuten aan beeldmateriaal geanalyseerd.

Meer dan de helft van de video’s kwam uit de VS en ruim een kwart uit Europa. De meeste seksscènes zijn tussen een man een vrouw (76,0%), gevolgd door trio’s (9,5%), groepen van vier of meer (6,8%), twee vrouwen (4,5%) en masturbatie (3,0%). Er zat geen homoporno in de steekproef. Een video met een shemale en acht animaties zijn verwijderd omdat deze te lastig te coderen waren op sekse.

De codering werd gedaan door vier mensen, naast Marleen Klaassen zelf. Het gaat om mannen en vrouwen van verschillende opleidingsniveau. De codeurs werden getraind en getoetst. Ze deden de codering thuis.

Concepten
Bij zulk type onderzoek is het erg belangrijk hoe de centrale concepten zijn geoperationaliseerd.

Objectificatie kende twee dimensies. Voor de eerste, instrumentaliteit (gebruikt worden als object voor andermans genot), werd gekeken naar close-ups van lichaamsdelen, focus op man of vrouw en het orgasme. Bij elke indicator werd gekeken of deze gold voor man, vrouw of beide. De tweede dimensie is ontmenselijking. Hierbij werd gekeken of iemand werd afgebeeld met gevoelens en gedachten. Ontmenselijkte karakters initiëren seks niet en hebben geen seks voor hun eigen plezier. Er werd hierbij ook gekeken naar de aanwezigheid van close-ups van gezichten.

Macht bestond uit twee indicatoren: hiërarchie (sociaal: dus baas, arts etc) en dominantie (leiderschap in de seks).

Geweld werd geoperationaliseerd als gewelddadige handelingen en de reactie daarop. Ook hier werd gekeken of man/vrouw het geweld pleegde. Gewelddadige handelingen zijn overgenomen uit een ander onderzoek en verschillen zeer sterk. Het gaat om duwen, bijten, knijpen, haren trekken, billenkoek, slaan met de hand, de mond snoeren (bijvoorbeeld met een penis), wurgen, bedreigen met een wapen, schoppen, slaan met de vuist, bondage, met wapen geweld aan doen, marteling en poging tot moord. Ook seks waarvoor geen instemming (consent) is gegeven werd gecodeerd, bijvoorbeeld omdat iemand gedrogeerd was, gemanipuleerd werd of gedwongen werd.

Resultaten

• De filmpjes bevatten meer close-ups van vrouwelijke lichaamsdelen (60,8%) dan van mannen (18,8);
• Mannen worden wat vaker afgetrokken (69,3%) dan vrouwen worden gevingerd (58,8%);
• Mannen worden veel vaker oraal gestimuleerd (80,5%) dan vrouwen (47,5%);
• Zowel mannen als vrouwen hebben seks voor hun eigen plezier, maar bij mannen ligt het percentage iets hoger (93,5% tegenover 84,9%);
• We zien veel vaker een close-up van het gezicht van vrouwen (57,8%) dan van mannen (12,0%);
• In 28,5% van de filmpjes worden mannen en vrouwen in gelijke hiërarchie afgebeeld. Daarnaast hebben vrouwen vaker zowel hogere posities als lagere posities. De verschillen daar tussen man en vrouw zijn niet significant;
• In bijna de helft van de video’s (44,5 %) is er een gelijke balans in dominantie. In de overige gevallen zijn vrouwen vaker onderdanig (42,5%) dan mannen (10,2%);
• Mannen staan zelden aan de ontvangende kant van fysiek geweld: 2,8% van alle filmpjes. In 37,2% van de filmpjes is er sprake van enig fysiek geweld naar vrouwen;
• Het is belangrijk om hier te zien wat voor geweld: in 27,0% van de ‘gewelddadige’ filmpjes ging het om billenkoek, in 18,8% om penissen die erg ver in de mond werden geduwd. Zwaar geweld kwam nauwelijks voor. In een scene werd een man bedreigd met een pistool door twee vrouwelijke politie-agenten;
• De reacties van vrouwen op de billenkoek waren vooral neutraal (57,4%) of positief (38,0). Ook negatieve reacties op het gaggen waren zeldzaam (6,7%);
• In een klein deel van de video’s was er sprake van seks zonder (initiële) instemming (6,2% voor zowel mannen als vrouwen), waarbij het ging om ‘oh eigenlijk wil ik niet oh eigenlijk toch wel’;
• Seks onder invloed wordt nauwelijks getoond: 0,8% van alle video’s voor zowel man als vrouw;
• Manipulatie van vrouwen komt wel voor (5,2%). Manipulatie van mannen betrof slechts 1,2% van de video’s’. Het gaat hier vooral om zogeheten fake agent of casting couch video’s;
• Er zijn maar weinig significante verschillen tussen amateur en professionele filmpjes op deze punten. Het gaat bijvoorbeeld om hiërarchie: in amateurfilmpjes zie je logischerwijs minder vaak een vrouw als baas of arts. De fake agent filmpjes werden gecodeerd als amateur en daarom is er dus meer manipulatie bij amateurvideo’s.

Implicaties
Klaassen en Peter bespreken verschillende implicaties van het onderzoek, bijvoorbeeld voor het debat over pornografie of voor onderzoek naar media-effecten. De meest opvallende conclusie is dat vrouwen meer instrumenteel worden geobjectificeerd, terwijl mannen geobjectificeerd worden door ontmenselijking. Dit komt vooral omdat we hun gezicht zo weinig zien. Mainstream porno is in die zin manonvriendelijk.

Deze conclusie is juist met deze operationalisering, maar zal antiporno-feministen niet overtuigen. Bij zo’n close-up krijgt de vrouw immers vaak een klodder sperma op het gezicht gespoten. En dat maakt het moeilijk om algemene uitspraken te doen over de aard van porno op basis van zulk onderzoek. Het koppelen van interpretaties aan cijfermatige observaties is lastig. Een klap op de billen kunnen we wel tellen als geweld, maar als de ontvanger dat prettig vindt is het onzinnig om dat te veroordelen. Als dat er echter toe leidt dat kijkers van porno hun eigen sekspartner ongevraagd en ongewenst op de billen gaan slaan, is er wel weer een probleem.

Desalniettemin is het onderzoek waardevol omdat we nu een gedegen inzicht hebben in wat er precies graag bekeken wordt op populaire mainstreamsites. Eén argument van pornotegenstanders is in ieder geval definitief ontkracht: verkrachtingsporno is niet populair en ook niet mainstream.

Lees ook: Emancipatieporno: de populariteit van MILFs

Oudere lesbiennes hebben in het in onze maatschappij driedubbel zwaar. Die maatschappij is namelijk niet alleen heteronormatief, maar geeft ook nog eens de voorkeur aan jonge mensen. Mogen oudere mannen nog wel zichtbaar zijn, van oudere vrouwen wordt eigenlijk verwacht dat ze onzichtbaar worden. In onze beeldcultuur zijn nauwelijks oudere lesbiennes te zien. In een recent artikel [abstract] analyseert Eva Krainitzki zes films waarin lesbiennes voorkomen die er ouder dan zestig uit zien.

Het gaat om deleted scenes uit Love Actually, en de volledige films Hold Back the Night, If These Walls Could Talk 2, The Shipping News, Hannah Free en Cloudburst. In dit corpus zitten Amerikaanse en Britse producties, en onafhankelijke en mainstreamproducties. In de analyse is gekeken naar thematische constanten.

Het beeld dat naar voren komt is vreselijk deprimerend. De constante thema’s zijn ziekte, rouw, en weduwschap. Het lesbische personage staat meestal buiten een lesbische of LGBT-gemeenschap en heeft geen lesbische vrienden. Ze is dus geplaatst in een heteronormatieve context.

Op basis van theorie over ouder worden stelt Krainitzki dat de oudere lesbienne in deze films spookachtig wordt gemaakt, door te focussen op deze thema’s. Ze claimt daarbij dat de ghosted old lesbian de meest zichtbare culturele representatie van oude lesbiennes is.

Noot: Het probleem met dergelijk onderzoek is dat er geen steekproef is getrokken. Het gevonden patroon kan dus voortkomen uit de selectie van films. We weten niet of deze zes films representatief zijn voor films met oudere lesbiennes. 

Vorige week was het Klik! Animatiefestival in Amsterdam. Het thema dit jaar was ‘Boys, Girls and Beyond’ waarmee genderstereotypen in animatie onder de loep werden genomen. Het festival heeft ook lezingen en ik mocht er een verzorgen. Onder de titel ‘Boy Princesses & Girl Warriors’ dook ik in genderrepresentatie in animatie. Animatie behelst een belofte van lichaamsloosheid: karakters kunnen zo verbeeld worden dat hun lichamen en daarmee hun genders er niet toe doen. Tegelijkertijd is de geschiedenis van de animatie er een van kwetsende karikaturen.

In het beperkte wetenschappelijk onderzoek naar genderrepresentatie valt een gebrek aan systematiek op. Sneeuwwitje kan zowel gelezen worden als een feministische heldin (trekt zich niets aan van uiterlijk, woont met zeven mannen die ze leert koken) als als feministische faal (passief, wacht alleen maar op haar prins). Die tegenstrijdige lezingen zijn afkomstig van academici die hun interpretatie meer waarde geven dan die van het publiek. Publieksonderzoek – hoe kijken mensen naar deze verbeeldingen? – naar gender en animatie bestaat nauwelijks (of zelfs helemaal niet).

Er is geen tekort aan Girl Warriors: er is slechts een klein beetje feminisme nodig om meisjes en vrouwen neer te zetten die ook vechten en stoer zijn. Aan Boy Princesses ontbreekt het volkomen omdat zo’n representatie om meer radicale politiek vraagt. Anders gezegd: een stoer meisje wordt opgetrokken tot het niveau van jongens, die in de genderhiërarchie boven haar staan. Een tuttige jongen wordt naar beneden geduwd tot het niveau van meisjes.

Ik besloot mijn lezing met de oproep minder te kijken naar representaties en meer naar receptie. Er bestaan verschillende animaties die een belofte van genderverwarring in zich hebben, zoals de genderswap tussen Finn & Jake en Fionna & Cake uit Adventure Time. Vragen die we daarbij moeten stellen zijn bijvoorbeeld: hoe kijken jongens, meisjes en queers naar zulke beelden? Vinden zij er verzet in? Is het verwarrend voor hen die niet verward willen worden?

Mijn powerpointpresentatie staat op Slideshare.

Janneke van Heugten is directeur van VIDM (Vaker In De Media, vroeger Vrouwen In De Media), een organisatie die zich inzet om meer vrouwen in de media te laten zien. Het gaat daarbij vooral om vrouwelijke experts die te weinig in nieuwsmedia aan het woord komen. Ze lanceerde deze week een campagne getiteld You can’t be what you can’t see: het is onmogelijk om iets te worden waarvan je niet weet dat het bestaat. In de campagne wordt de onzichtbaarheid van vrouwen gekoppeld aan de toekomst van meisjes.

De campagne maakt een klassieke fout: representatie wordt gelijkgesteld aan receptie. Media werken echter niet als een injectienaald. In plaats daarvan geven kijkers actief betekenis aan wat ze zien. Meisjes blijken uitstekend in staat om te deconstrueren en te bekritiseren dat er in films en series vooral blonde, dunne, jonge vrouwen te zien. Daarnaast hebben meisjes weinig op met de praatprogramma’s waar Van Heugten tegen stijdt. Als ze al vinden dat daar te weinig vrouwen zitten, denken ze dat dit anders zal zijn als zij groot zijn.

Het tekort aan vrouwen aan talkshowtafels is een teken van seksisme en dat is een slechte zaak. De strijd daartegen verliest echter aan geloofwaardigheid als een campagne gebaseerd is op onjuiste beweringen over de werking van de media. Het is bovendien onnodig om die strijd te voeren uit naam van jonge meisjes.

Dit is een bewerking van mijn column over deze campagne vandaag op The Post Online. Meer over rolmodellen, representatie en receptie in ‘Meisjes Kijken’. 

Beeld: parodie op bekende seksistische advertentie.

Postorderbruiden komen voor in een grote verscheidenheid van populaire cultuur. Hoewel de meeste mensen zulke vrouwen niet kennen, hebben zij vaak wel een beeld van deze vrouwen. De industrie rond postorderbruiden is sterk gegroeid onder invloed van slimme marketing en het internet. In een recent artikel [abstract] analyseren de feministische onderzoekers Zare en Mendoza de representatie van zulke vrouwen.

In de representatie van postorderbruiden domineren drie stereotypen. De representatie als object komt vooral voor op de websites van bemiddelingsbureaus. De vrouwen worden daar neergezet als stil, volgzaam en behaagzuchtig. De representatie als slachtoffer komt vooral voor in Amerikaanse film en tv (zoals de CSI-aflevering ‘Nesting Dolls’). Er wordt misbruik getoond en de vrouwen worden afgebeeld als kwetsbaar en onderdanig. Het laatste stereotype is dat van dader. De onderzoekers komen dit beeld tegen in fictie en film, zoals Birthday Girl (2001) met Nicole Kidman. Vrouwen worden gerepresenteerd als overgeseksualiseerde, slinkse zakenvrouwen die erop uit zijn kwetsbare mannen op te lichten. Het is opmerkelijk dat in deze gevallen de afgebeelde vrouwen vrijwel altijd afkomstig zijn uit de voormalig Sovjet-Unie.

Hoewel er ook populaire cultuur rond postorderbruiden bestaat waarin deze stereotypen niet voorkomen, wordt er volgens de onderzoekers altijd een simplistisch beeld geschetst van deze vrouwen. Zij vinden het opmerkelijk dat er nauwelijks aandacht is voor de economische context waarin deze huwelijken tot stand komen. We komen zelden iets te weten over het dagelijks leven van de vrouwen voor en na het huwelijk. Wat ook mist is de representatie van oudere vrouwen. Bovendien zien we niets over weigeringen, terwijl de ingeschreven dames ook mannen afwijzen, of er soms voor kiezen zich uit te schrijven. De nadruk ligt steeds op interraciale huwelijken – terwijl ook veel huwelijken gearrangeerd worden tussen – bijvoorbeeld – Aziaten.

Omdat veel van de populaire cultuur die zij onderzochten gericht is op vermaak, worden postorderbruiden afgebeeld in fantasiewereld. De auteurs concluderen dat deze representatie van postorderbruiden seksistisch en koloniaal is.

Er is nog weinig onderzoek naar de invloed van nation branding op beeldvorming. Alessio en Jóhannsdóttir [abstract] doen een aanzet door te beschrijven hoe de verbeelding van IJsland in promotiecampagnes de laatste jaren is veranderd. Time Europe schreef bijvoorbeeld over de blonde babes en de geweldige uitgaansscene. The Iceland Review (IJslands Engelstalige magazine) merkte dit ook op. Het beeld van het promiscue supermodel lijkt strijdig met het imago van IJsland als voorloper op het gebied van seksegelijkheid. Dit onderzoek laat zien dat de meest beproefde verkooptechniek aller tijden (seks) toegepast blijft worden, los van de ‘ware’ aard van een land.