The White Lotus is een HBO-serie over de gasten en medewerkers van een luxe resort op Hawaï. De klassekloof wordt uiterst pijnlijk zichtbaar gemaakt, op een manier die een beetje doet denken aan het Britse Downton Abbey (Netflix). Daar zie je de adel van begin twintigste eeuw ‘boven’ en hun bedienden ‘beneden’. Ze hebben elkaar nodig, en noblesse oblige. De rijke Amerikanen die het resort The White Lotus bezoeken kennen dat plichtsbesef niet. De manier waarop zij het personeel behandelen is ronduit ongemakkelijk.

In een nieuwe aflevering van Geeky Dingen praten Thom en ik met Emma Curvers, cultuurjournalist bij de Volkskrant. We praten over de thematiek: privilege, transactionele relaties en werken in de service-industry. Daarnaast vertelt Curvers hoe het is om als televisierecensent te werken.

Meer info over deze aflevering op de website van Geeky Dingen.

Met de expansie van het hoger onderwijs zijn allerlei barrières rond klasse weggenomen: je afkomst bepaalt niet of je gaat studeren, zoals vijftig jaar geleden nog het geval was. Zo is de citotoets bedoeld als instrument dat gelijkheid bevordert. De samenleving is meer meritocratisch geworden, maar dat de rol van klasse is afgenomen betekent niet dat hij is verdwenen.

In de nieuwste aflevering praten de Mediadoctoren met socioloog Thijs Bol over ongelijkheid in het onderwijs en de serie Klassen. Het gaat onder andere over sociale mobiliteit, de zucht om carrière te maken en het fenomeen van ‘cultural matching’. Uiteraard bespreken we de invloed van sociaal en cultureel kapitaal. Hoe bepaal je eigenlijk iemands klasse? En waar komt het ongemak om over klasse te praten nou vandaan?

Deze podcast is te vinden in je favoriete podcastapp. Zie voor meer informatie de website van Onder Mediadoctoren. 

Het is moeilijk om een definitie te geven van populaire cultuur (zie deze tekst bedoeld voor eerstejaars). Sommige mensen zeggen zelfs dat populaire cultuur een achterhaald begrip is omdat er in onze postmoderne cultuur geen onderscheid meer is tussen hoge en populaire cultuur. De Volkskrant brengt recaps van populaire televisieseries als Game of Thrones, ook NRC Handelsblad besteedt aandacht aan de Kardashians. Hierdoor lijkt Bourdieu’s theorie over cultureel kapitaal achterhaald.

In een recente studie [abstract] onderzoekt de Canadese socioloog Gerry Veenstra muzieksmaak en klasseposities. Hij verzet zich tegen het model van ‘culturele omnivoren’, mensen die alles leuk vinden en/of eclectisch in hun smaak zijn. Aanhangers van dit model stellen dat er nog steeds klasse te herkennen is, maar dan of je wel of niet breed georiënteerd bent. Veenstra vat hun ideeën samen:

“Members of the upper class are therefore distinguished from members of other classes by the breadth of their cultural repertoires rather than their possession of any specified highbrow cultural tastes or practices. Members of the lower class are in turn distinguished from others by the relatively narrow focus of their cultural repertoires, by their propensities to be univores, not by their allegiances to any specified lowbrow cultural tastes or practices. It is the desire and ability to consume a multitude of diverse cultural forms, including diverse musical styles, that now distinguishes higher class people from lower class people in contemporary societies” (p. 138).

Veenstra onderzocht of dit klopte. Hij liet in 2009 telefooninterviews uitvoeren met 1503 volwassenen die woonden in Vancouver of Montreal. Er werd gevraagd naar het leuk vinden van een groot aantal muzikale genres en naar een aantal demografische kenmerken.

Resultaten

Genres hangen samen of overlappen soms, bijvoorbeeld rap & hiphop, koor & gospel en opera & klassiek. Er zijn ook negatieve samenhangen: hiphop & koor gaan slecht samen, net als heavy metal & easy listening.

Er is sprake van een zwakke vorm van homologie in muzieksmaak en klasse, dat wil zeggen dat het model van de culturele omnivoor niet opgaat. Als relatief highbrow worden gezien: blues, koormuziek, klassiek, jazz, muzikaal theater, opera, pop, reggae, rock en wereldmuziek. Al deze genres vinden mensen uit de lagere klasse niet leuk.

Als relatief lowbrow gelden country, disco, easy listening, golden oldies, heavy metal en rap. De hogere klasse vindt hiervan country, easy listening en golden oldies niet leuk. Er is dus volgens Veenstra een opmerkelijke symmetrie tussen de likes & dislikes van de twee groepen.

De tabel helemaal onderaan dit stuk geeft een mooi overzicht van demografische voorspellers van muzieksmaak. Let wel, dit geldt voor deze steden in Canada. In Nederland zal dit overzicht er waarschijnlijk anders uitzien.

Conclusie

Er is dus sprake van zwakke homologie en daarom verwerpt Veenstra het model van de hogere klasse als culturele omnivoren. Mensen die aangeven van alles leuk te vinden, blijken toch een duidelijke voorkeur te hebben die samenhangt met hun klassepositie. De culturele omnivoren zijn misleidend volgens Veenstra: mensen die claimen kosmopolitisch te zijn bleken bij iets meer doorvragen toch prima te passen in het onderscheid tussen highbrow/lowbrow uit Bourdieu’s theorie.

Ter afsluiting benadrukt Veenstra nog maar eens dat smaak niet vaststaat, of dat ‘hogere’ genres intrinsiek meer verfijnd zijn:

“Highbrow tastes are not necessarily intrinsically sophisticated or common but rather adopt these qualities by virtue of their locations in relationally defined social spaces of capitals within which social classes are potentially made manifest. And there is movement in and out of the brow categories over time as well: members of the middle class seek to adopt aspects of upper-class culture, members of the upper class try to “outflank” the middle class by appropriating lowbrow culture, and so forth” (p. 157).

Lees ook: 
Twisten over smaak ook klasse-afhankelijk
Je bent wat je liket

Guitar Player is een tijdschrift voor gitaristen dat al sinds 1967 bestaat. In een bijzondere reclamecampagne geeft het blad de schuld van de economische crisis aan popmuziek. Reclamemakers van Leo Burnett Tailor Made leggen een verband tussen de stijgende populariteit van Carly Rae Jepsen, One Direction en Justin Bieber in 2012 en de economische neergang in dat jaar. Om de claim kracht bij te zetten is er ook een campagne die naar popliedjes uit 1985 en het ontstaan van ‘foute’ kledingtrends wijst. Tagline: “nothing goes right when music is wrong”. Doorzichtige poging tot gratis publiciteit of briljant appèl op gevoelens van superioriteit van rockmuzikanten?

Gevonden via PSFK. 

Meer over de invloed van maatschappelijke, economische en technologische veranderingen op muzieksmaak.

Wie vandaag de dag de beschrijving van moderne kunstwerken in musea en galerijen leest heeft dikwijls twee mogelijkheden: of te vervallen in diepe  vertwijfeling of te pretenderen de tekst te begrijpen. In onze postmoderne samenleving zijn kunstwerken namelijk niet meer alleen mooi of inspirerend. Ze zijn nu subversief, stuwen voort, bediscussiëren, zoeken en roepen grenzen op en nemen de kijker mee in wereld vol hyperbolen en belangrijk klinkende adjectieven. In de Engelse taal leest een beschrijving van een spiegel-installatie in een galerij dan bijvoorbeeld zo:

“The artist brings the viewer face to face with their own preconceived hierarchy of cultural values and assumptions of artistic worth […] Each mirror imaginatively propels its viewer forward into the seemingly infinite progression of possible reproductions that the artist’s practice engenders, whilst simultaneously pulling them backwards in a quest for the ‘original’ source or referent that underlines Levine’s oeuvre”

Twee Amerikaanse wetenschappers hebben deze taal nu bestudeerd en geconcludeerd dat dit jargon eigenlijk als een eigen taal gezien kan worden. Zij noemen deze taal International Art English (IAE). In hun essay beweren zij dat deze taal gebruik maakt van een karakteristieke syntaxis en een eigen woordenschat, waarbij de woorden aporia, radically, space, proposition, biopolitical, tension, transversal en autonomy het meeste voorkomen. Ook lijkt deze taal een hekel te hebben aan naamwoorden, zo wordt uit global-> globality en uit experience-> experiencability. De oorsprong van deze taal vermoeden de wetenschappers in het Franse poststructuralisme, wat niet verwonderlijk is omdat IAE vaak klinkt als ondeskundig vertaald Frans. Het meest opmerkelijke aan IAE is, dat deze taal een vooral uitsluitende werking heeft. Als je niet in staat bent deze taal te spreken, hoor je niet bij de artistieke elite. Het is een private taal, die zich met opzet wil onderscheiden en zo verscheidenheid creëert. Het gebrek aan kritiek op deze taal vanuit de anglofone kunstwereld is hiervoor een belangrijke aanwijzing.

In het egalitaire Nederland wordt de kunstelite en de bijhorende kunsttaal (meestal een vertaling van IAE-teksten) wel degelijk en al langer bekritiseerd.  Een goed voorbeeld hiervan is deze blog waarop openbaar geuite ‘kunstbullshit’ berispt wordt en de auteur een eigens ontwikkelde ‘kuntbullshitdetector en –generator’ [PDF] geplaatst heeft.

(Een goede samenvatting van de bovengenoemde essay vind je hier)

Vorige week waren een aantal Europese landen in de ban van paardenvlees dat stiekem in allerlei kant-en-klaar-producten bleek te zitten. Deze golf van verontrusting past in een langere reeks van consumentenangst en –onzekerheid over eten. De voedselketen is zwaar geïndustrialiseerd geworden, waardoor het voor huishoudens onduidelijk is wat ze precies kopen. Wanneer overheden bepaald eten verbieden of wanneer supermarkten producten terugroepen, wordt het publiek meegezogen in een golf van angst en verontwaardiging. Het gaat daarbij al snel om meer dan gebrek aan transparantie. Dit wordt duidelijk aan de hand van een recent onderzoek [abstract] naar het televisieprogramma Jamie’s Ministry of Food. 

In Jamie’s Ministry of Food (gestart in 2008) was celebrity chef Jamie Oliver op een missie “to teach a town to cook”. Veel mensen zouden niet meer weten hoe je gezond moet koken; vooral moeders uit de lagere klasse zouden daarbij wel wat hulp kunnen gebruiken was het idee. Het programma is opgenomen in Rotherham, een voormalig mijnstadje in Yorkshire. Dit stadje zat ook in een eerder programma, Jamie’s School Dinners. De lokale moeders deden toen de natie schokken omdat zij door de hekken van de school junkfood aan hun kinderen gaven uit onvrede en/of protest tegen het gezonde regime dat Jamie op school kwam brengen.

Armoedestigma
In deze studie werd onderzocht welke betekenis het publiek aan dit programma geeft. Het onderzoek werd uitgevoerd in Rotherham en in een middenklasse stadje in Kent. Er werden zestien focusgroepen en dertien aanvullende diepte-interviews afgenomen.

De inwoners van Rotherham baalden van de manier waarop hun stadje was afgebeeld in de serie. Het is daarbij opvallend dat ze meer baalden van het stigma van armoede en lagere klasse dan van de geschetste problemen rond eten. Gebrek aan ‘culinair kapitaal’ wordt zo een teken van armoede. De meeste respondenten vonden dat Jamie wel een punt had en begrepen dat in televisieprogramma’s problemen worden overdreven. Zij maakten zich wel zorgen of alle kijkers dat wel snapten.

Walgen om wansmaak
Kijkers in het middenklasse stadje reageerden gemengd op het programma. Voor een deel is kijken een guilty pleasure: het is leuk om te walgen bij de wansmaak van anderen. Het programma wil ook graag zo’n shock teweegbrengen. De kijkers waren zich hier evenwel van bewust en realiseerden zich dat het programma geen representatief beeld voorschotelt.

Moralisme
De auteurs wijzen erop dat zulke programma’s vooral moralistische ideeën over ongelijkheid in gezondheid doorgeven, waarbij individuen volledig verantwoordelijk worden gehouden voor hun voedselkeuzes en waarbij de bredere sociale krachten die zulke keuzes vormgeven buiten beeld blijven. Ze concluderen:

“A TV series that ostensibly set out to transform people’s diets and to address perceived deficiencies in cooking skills also served as a vehicle for the expression of a range of other anxieties about class and gender relations, place attachment and regional stereotyping” (p. 37).

Dat moralisme keerde ook terug in de reacties op het paardenvleesschandaal. Deze ophef ging over onduidelijkheid over ingrediënten en de ontransparante voedselketen, maar ook bij dit onderwerp werden er andere maatschappelijke zorgen aan opgehangen. Zo uitten veel mensen deze week hun walging over mensen die kant-en-klaar-lasagne van 95 cent eten. Daarmee laten zij zien dat ze weten hoe het hoort en dragen ze aan bij aan de stigmatisering van de onderklasse aan de hand van eetpatronen.

Het make-overgenre blijft onverminderd populair op televisie. Je kon al je huis laten verbouwen, je uiterlijk veranderen of je auto laten pimpen, en vaak waren deze materiële metaformoses een symbool voor persoonlijke groei. In Scrooged is nu innerlijke verandering an sich het doel. Via een overzichtelijk format van verleden, heden en toekomst, worden de deelnemers aan het programma in 25 minuten weer op het goede pad gezet.

Zoals bijvoorbeeld in de uitzending over de Limburgse Ricardo. In drie zinnen wordt zijn situatie duidelijk gemaakt: “Drie jaar geleden ging het nog goed, tot hij stopte met school. (…) Zijn grote droom is BN’er te worden, maar hij heeft geen diploma, geen baan en slijt zijn dagen achter de computer. Als hij nu niet verandert, verliest hij in rap tempo iedereen om zich heen.”

In het programma draait het steevast om personen uit lagere sociale klassen, afgesneden van bepaalde voorzieningen, die volgens de programmamakers ernstig verlegen zitten om een transformatie naar een middenklasse leven: een regelmatig bestaan met een baan of opleiding.

Het is het waard om op te merken dat deelnemers telkens worden geportretteerd als persoonlijk verantwoordelijk voor zowel gebrekkige investeringen in zichzelf in het verleden als voor hun huidige situatie. Klasse-ongelijkheid wordt gebracht als een keuze; de presentator vraagt zich in de voice-over retorisch af: “Lukt het me Ricardo in te laten zien dat hij de kansen in het leven zelf in de hand heeft?”

Daarmee hebben dit soort programma’s een sterke neoliberale agenda. Het genre is overgewaaid uit Amerika, waar het maakbaarheidsidee dominant is. Over de populariteit en de geschiedenis van make-overprogramma’s verscheen The Great American Makeover: television, history, nation. In dit boek wordt gesteld dat het genre zijn populariteit dankt aan feit dat het goed aansluit bij het idee dat Amerika altijd in staat is zichzelf opnieuw uit te vinden. Vanaf de stichting van het land (de Founding Fathers hernieuwden Europese ideeën over landsbestuur) is dat, samen met de opdracht om actief te handelen (‘streven naar geluk’) verankerd in het Amerikaans cultureel geheugen. Het is evenwel de vraag of die verklaring van het succes van het genre in Nederland ook opgaat.

Recent onderzoek (abstract) op basis van focusgroepen met mensen van hoge en lage culturele status maakt duidelijk dat ook de manier waarop mensen discussiëren over smaak klassegebonden is. De hoge status-groepen bespraken hun smaak enthousiast. Ze haalden met verve uit naar wat zij zagen als de smaak van de lagere klasse of ‘de gewone man’. “Ziekmakend” zeiden sommigen zelfs. De aversie voor de smaak van anderen was veel kleiner in de lagere status-groepen. Esthetiek speelde nauwelijks een rol in dergelijke uitspraken, maar morele overwegingen juist wel. Het gaat dus niet om het ‘objectief’ beoordelen van de waarde van een programma als Dames In De Dop of Secret Story, het gaat om het naar beneden trappen door te zeggen dat iemands smaak minderwaardig is.