Het internet is geenszins voorbehouden aan de jeugd en veel ouderen zijn online. Ze gebruiken het internet vooral om informatie te zoeken en in contact te blijven. Onderzoek naar de achterblijvers heeft zich vooral gericht op de obstakels die zij ervaren om online te gaan, zoals zorgen over veiligheid of gebrekkige vaardigheden. In een recente studie [abstract, New Media & Society] onderzocht Päivi Hakkarainen de betekenis die Finse ouderen die weigeren online te gaan hechten aan de computer: waar staat dat volgens hen voor?

De onderzoekers verzamelden 126 verslagen van ouderen (gemiddelde leeftijd: 69 jaar) die er bewust voor kozen geen computer en internet te gebruiken. Uit de analyse kwamen vier clusters van betekenis.

Gereedschap

A computer? Why don’t I use one? Well, it’s not much when it comes to shovelling snow and it’s just in the way when carrying firewood. (p.9)

De computer is een stuk gereedschap dat handig is, bijvoorbeeld bij schrijven of boekhouding, maar waarvoor ze al andere gereedschappen gebruiken. De computer is simpelweg een ding en geen lifestyle of wereldveranderend concept. Het is daarbij opmerkelijk dat sociale media en audiovisuele inhoud volledig afwezig is in deze manier van betekenis geven.

Vrijheidsontnemer

I feel that life has now provided me with a kind of holiday. Why on earth would I ruin it by staring at a computer screen for hours; I’d sort of be letting others program me. (p.11)

Voor een aantal respondenten staat de computer voor afhankelijkheid en het ontnemen van vrijheid. De woorden ‘slavernij’ en ‘verslaving’ werden vaak gebruikt. Dit vertoog is waarschijnlijk sterk geïnformeerd door allerlei berichten in de media over internetverslaving.

Bedreiging

I saw a film on TV where they beamed with pride while showing how a robot fed a paralysed man, an old war veteran who had given his all. Is this how they’ll be taking care of us soon? With a computer? (p.12)

Voor deze groep is de computer vaak een bedreiging van zaken als veiligheid, gezondheid, het huishouden, menselijke contact, energie, of met de hand schrijven. Veel van deze mensen geven de voorkeur aan een simpel en eenvoudig leven, en het internet compliceert dat bestaan.

Marker van verschil

You have to have the courage to be a hick. I don’t need a computer. You have to dare to live your own life and sometimes opt for the slow lane. (p.13)

De respondenten maakten een duidelijke wij-en-zij-tegenstelling. ‘Wij’ zijn degenen die het weerstaan, ‘zij’ zijn de malle computerenthousiastelingen die ons proberen over te halen. Voor sommigen betekent dit dat ze achterblijven (waar ze grapjes over maken), voor anderen juist dat zij de ‘betere groep’ zijn.

Recht op internetloos zijn

Het interessante aan de studie is dat afzien van het internet een bewuste keuze is voor deze ouderen en dat deze keuze echt onderdeel is van hun identiteit. Hakkarainen komt daarom met een aanbeveling die je maar weinig hoort, maar die zeker aandacht verdient: het recht op oud worden zonder internet.

Hoewel het aantal gebruikers van sociale media nog steeds sterk stijgt, is er ook een grote groep die dit aan zich voorbij laat gaan. Er komt de laatste tijd onderzoek uit dat in kaart probeert te brengen waarom mensen de Facebook-trend (als je dat nog zo kunt noemen) aan zich voorbij laten gaan. Eerder rapporteerden we over Australisch onderzoek onder studenten, nu kwamen via X, Y of Einstein op onderzoek van de De Hogeschool-Universiteit Brussel.

Bewuste keuze, wel dingen missen
Met een vragenlijst werden 2148 Vlamingen en Nederlanders ondervraagd die niet aanwezig zijn op Facebook. Het zal niet verrassen dat de helft van de respondenten tussen 45 en 62 jaar is. Het besluit om niet te Facebooken is een bewuste keuze. Vrijwel alle respondenten (90%) weet goed wat Facebook is en wat je ermee kan. Slechts 2 procent vindt dat hij/zij te weinig vrienden heeft die erop zitten. Facebook is dus doordrongen in de samenleving, maar sommige mensen willen er niet aan. Deze groep geeft overigens wel aan hierdoor zaken te missen: 81 procent vindt dat ze minder goed op de hoogte zijn van wat er met hun vrienden gebeurt.

Onderstaande figuur geeft de opgegeven redenen weer.

Het onderzoek laat ook nog zien dat niet-Facebookende jongeren bijzonder uitgesproken zijn. Uit het persbericht:

Zo storen zij zich heel wat meer aan al die status updates (36,2% ten opzichte van 21%), zijn nog meer afkerig van het broadcast-principe (77,1% ten opzichte van 66,9%) en vinden nog meer dat hun leven zich enkel offline afspeelt (51,4% ten opzichte van 40,8%).

Dit duidt erop dat geen Facebook gebruiken evenzeer een identiteitsperformance is als wel actief zijn op sociale media. De jongeren die het niet gebruiken zijn daar heel ostentatief in

Sociale netwerken worden gezien als hét domein van de jeugd. Die claim is niet heel sterk: zo vormen babyboomers de grootste groep nieuwe gebruikers en zijn er ook jongeren die niet actief zijn op sociale media. Australische psychologen onderzochten [abstract] de redenen die jongeren hiervoor aangeven. Ze namen een vragenlijst af onder 229 studenten. Dertig procent daarvan gaf aan niet actief te zijn op sociale media. Zij werden verder ondervraagd over de redenen.

1. Geen interesse (51%)
“I don’t see the point of using them. They are not fun, entertaining or amusing in any way”

2. Geen tijd (42%)
““Too much of a distraction [and] time-consuming”

3. Voorkeur voor andere vormen van communicatie (41%)
“MSN is good enough for me”

4. Voorkeur voor andere activiteiten (25%)
“I don’t have time to use such sites because of my sporting commitments”

5. Zorgen over cyberveiligheid (23%)
“[I] don’t feel comfortable with having photos up on the Internet for people to comment [on]”

6. Afkeur van online zelfpresentatie (15%)
“I hate the idea of rating all my friends or myself being rated against my friends”

7. Beperkte toegang (10%)
“We don’t have enough monthly Internet usage at home”

8. Ouderlijk verbod (6%)
“My parents say it is unsafe, that there is a great amount of Internet bullying”

9. Invloed van vrienden (4%)
“None of my friends use it”

De analyse is nogal plat en de redenen overlappen onderling sterk. Voor Nederland zal het lijstje niet opgaan, al was het maar omdat het aantal tieners in Nederland dat niet actief is op sociale media veel lager ligt dan de dertig procent uit deze steekproef. Volgens het CBS heeft 99 procent van de Nederlandse jongeren tussen 15 en 25 toegang tot het internet en volgens Marketingfacts (dat zegt zich op het CBS te beroepen) is 91 procent van onze jeugd actief op sociale media.