Dad jokes zijn per definitie niet grappig. Woordenboek Merriam-Webster nam de term in 2019 op als “a wholesome joke of the type said to be told by fathers with a punchline that is often an obvious or predictable pun or play on words and usually judged to be endearingly corny or unfunny”. Van Dale vertaalt het als “flauwe mop, flauwe woordspeling ((herhaaldelijk) verteld door een man van middelbare leeftijd), papagrap”. Dat kan niet kloppen, stelt de Deense psycholoog Marc Hye-Knudsen in een blogpost. Want als ze niet leuk zijn, waarom zijn ze dan zo populair? 

Dad jokes werken volgens Hye-Knudsen op ten minste drie niveaus: als woordspeling, als anti-humor en als “een soort van gewapende anti-humor als vaders ze gebruiken om hun kinderen plagend te irriteren of in verlegenheid te brengen”. Online kom je – logischerwijs – vooral Engelse voorbeelden tegen (zie bij Kakhiel), maar er is ook een Nederlandse reddit en mensen die zich erin specialiseren. Voorbeelden van een Nederlandse vadermoppen (wat me een beter woord lijkt dan papagrap):

Later wil ik vier dochters, dan noem ik ze allemaal Joyce. Als iemand dan vraagt hoe mijn kinderen heten kan ik zeggen dat het een multiple joyce-vraag is. (Jasper Schilder op Twitter)

Een boogschutter komt thuis, en zegt tegen zijn vrouw: Ik heb je gemist. (Pippin of Doom op reddit)

Het leeft onder de grond en helpt tegen de hoofdpijn. Een paracetamol. (Ben Jackinoff op reddit)

Anti-humor
Humoronderzoekers zien humor als een goedaardige overschrijdingen van de norm. Dad jokes zijn dus woordspelingen. Ze zijn een vorm van humor omdat ze taalkundige normen overschrijden. Kenmerkend is dat ze geen andere normen overschrijden. Daardoor zijn niet alle woordspelingen ook vadermoppen, schrijft Hye-Knudsen. Zo zijn woordgrapjes van seksuele aard geen dad jokes omdat ze sociale normen overschrijden. Vadermoppen zijn nooit beledigend, dat maakt ze namelijk geschikt voor vaders om aan kinderen te vertellen. 

De vermeende flauwheid heeft daarmee te maken. Hye-Knudsen: 

“Few people are committed enough to the linguistic norms that govern our everyday conversations for their breach to strike them as much of a violation in and of itself. As such, most people consider dad jokes (i.e., pure puns) a stale form of humour (Beck, 2015). Lacking force as humorous stimuli, puns are, at best, capable of producing a polite chuckle instead of genuine laughter – at worst, condemning groans and eye-rolls.”

Het geinige is nu juist volgens Hye-Knudsen dat het hardop vertellen van een flauwe grap een overschrijding is van de normen rond moppen tappen. En dat is dan dus juist weer wel grappig. Er is sprake van een paradox, van anti-humor: een dad joke kan zo flauw zijn dat hem vertellen grappig is. 

Pedagogische waarde
De associatie met mannen blijkt niet Angelsaksisch. In Japan kent men de oyaji gyagu [oude mannen-grap] en in Denemarken de onkel humor [omen-humor]. Vaders zijn typisch plageriger en uitdagender in hun spel met kinderen dan moeders, schrijft Hye-Knudsen. Tel dat op bij de gêne die kinderen gaan voelen als ze de puberteit naderen en zie daar de geboorteplaats van de vadermop: vaders zetten ze in om hun kinderen opzettelijk te generen. De lol is er niet voor het kind maar voor de verteller zelf, die plezier haalt uit de reactie van zijn kroost.

De opzettelijkheid leest Hye-Knudsen ook terug in de titels van boeken met zulke grappen: Dad Jokes for New Dads: Embarrass Your Kids Early! of Dad Jokes: 60 Dad Jokes That Will Make Your Kids Cringe. Het is daarmee gewapende anti-humor, van zachte vaders die zichzelf graag voor schut zetten als plagerige daad naar hun kinderen. Daar ziet Hye-Knudsen pedagogische waarde in:

“By continually telling their children jokes that are so bad that they’re embarrassing, fathers may push their children’s limits for how much embarrassment they can handle. They show their children that embarrassment isn’t fatal.”

De vadergrap is zo een soort vaccinatie: met kleine doses schaamte thuis toegediend ben je minder kwetsbaar voor verlegenheid elders.

Afgelopen zondag was de laatste aflevering van het succesvolle satirische programma Zondag Met Lubach. Wat kunnen we in politieke termen van zo’n programma verwachten? Is satire in staat daadwerkelijk de gevestigde orde te ondermijnen? Voor Brainwash schreef ik een column met veel onderzoek naar humor in het algemeen, de Nederlandse satirische traditie en het programma in het bijzonder. Dat laatste laat zien dat er daadwerkelijke effecten zijn opgetreden: op de publieke opinie en zelfs op kiesgedrag. Maar de eerste twee wijzen erop dat we die effecten moeten zien als “gelukkige bijvangst”: uiteindelijk is satire vooral een gekende manier om de kijker te laten lachen.

Lees de hele column. 

Hitler en Goering praten samen, nu ze op het punt staan te vertrekken en Goering doet het voorstel zich tot Nederlander te laten naturaliseren. Goed, ze gaan naar Den Haag, Goering als bedenker van het plan gaat eerst naar binnen. Één uur, nog een uur gaat voorbij, en nog een; Hitler denkt bij zichzelf “wat zal die Hermann ’n goeie Hollander worden”. Daar stormt Goering al naar buiten. “En?”, vraagt Hitler, “hoe was het?” “Donder op, vuile rotmof…!”
(Abraham Nolst Trinité, Dagboek 2., 10 januari 1942)

In de Tweede Wereldoorlog werden volop grappen gemaakt over de bezetter. Die grappen werden ook vastgelegd: er waren mensen die zelf moppenboekjes bijhielden. Zo verzamelde ene Cornelia Dulith-van Vollenhovens moppen in het boekje Fut door lol, dat nu opmerkelijk hedendaags klinkt (het is een vrije vertaling van Kraft durch Freude). Na de oorlog werd het belangrijk gevonden de moppen voor het nageslacht te bewaren. In een artikel in het e-zine Vertelcultuur duidt Maia Bijl de humor van WWII.

Ophangen of tegen de muur zetten
Moppen werden overal bedacht en doorverteld, maar ze werden ook verspreid via de illegale pers. Radio Oranje zond vanaf 1941 het programma De Watergeus uit waarin anti-Duitse liedjes en sketches werden gebracht.

Met name deze grap werd regelmatig gememoreerd: in een voorstelling kwam Buziau met een portret het podium op lopen, waarna hij zei: “Ik kreeg een portret van oom Herman, maar nou weet ik niet wat ik er mee moet doen. Ophangen of tegen de muur zetten?” In sommige variaties was het geen portret van Göring maar van Hitler (p. 7).

Vaak waren grappen oorlogsvariaties op bestaande moppen, zoals ‘er komt een man bij de dokter’ of ‘een Duitser, Belg en Nederlander’. Ze gingen over dagelijkse aspecten van leven in oorlogstijd zoals schaarste en NSB’ers. Net zoals nu met grappen op Twitter was het noodzakelijkheid om betrokken te zijn bij het onderwerp en om te snappen hoe gevoelig het onderwerp was. Ze moeten dus in de context bezien worden.

“De Hollanders maken het uitstekend”, verteld [sic] iemand, “maar ze zijn fluitketels.” “Fluitketels?” “Ja, ze fluiten de hele dag, maar van binnen koken ze.” (p. 9).

Bijl stelt dat deze populaire mop overeenkomt met historische inzichten over Nederlanders tijdens WWII: ze namen innerlijk stelling tegen de Duitsers, maar aan de buitenkant zag je dat niet. Deze grappen zijn volgens Bijl een afspiegeling van de publieke opinie. Humor is een manier om onder een dictatuur meningen toch te uiten en kritiek te leveren. Het gaat dan ook om politieke humor.

“Rotzak”, zegt een Jordaan-joch, als hij een Duits militair passeert. “Rot – zak”. De Duitser kent het woord niet en informeert in een winkel, wat het betekent. “O”, zegt de winkelier, “dat is in het Duits: held.” Als de Duitser de winkel verlaat zegt het joch weer: “Rotzak.” “Ja”, zegt de Mof vriendelijk. “Ich kleiner Rotzak, aber der Führer ein gros – ser!” (Ken-je-die?, p.37 – geciteerd op p. 13)

Verzet
Bijl betwist dat we zulke grappen moeten zien als verzet, al stelt ze dat Nederlanders dit toen vast wel zo hebben ervaren. Ze noemt het “kleine samenzweringen tegen de collectieve vijand”. Het gaf de bezette een klein beetje een gevoel van zelfstandigheid en saamhorigheid. De moppen laten zien wat er in samenleving speelde, maar dat betekent niet dat ze ook veranderingen tot gevolg hadden. Via humor werden opgekropte gevoelens geuit, waardoor mensen hun onvrede niet gewelddadig zouden uiten. Uiteindelijk waren de grappen volgens Bijl relatief onschuldig: het was een vorm van vermaak waarmee mensen elkaar een  hart onder de riem staken.

Meer voorbeelden van moppen in het artikel, dat online te lezen is (pp. 6-16). 

Grappen in de media gaan vaak over actuele onderwerpen die gevoelig liggen. Regelmatig ontstaat er ophef omdat mensen vinden dat een grap te ver gaat. De Mediadoctoren bogen zich daarom over humor, met Giselinde Kuipers, hoogleraar Culturele Sociologie, en Jeroen Weghs, tekstschrijver en hoofdredacteur van het satirische Tijm Magazine.

Er is een interview met Jochem van den Berg, hoofdredacteur van de satirische website De Speld en een item met foute grappen. Ook de discussie over Islam en humor komt aan bod.

Meer informatie hier. U kunt zich ook via iTunes op deze podcasts abonneren. 

The Aristocrats is een documentaire uit 2005 waarin 105 verschillende komieken de vieze mop The Aristocrats vertellen. De mop heeft veel thema’s in zich, zoals de American Dream, exploitatie van artiesten en vrouwenhaat. De komieken vertellen de mop aan de documentairemaker, niet aan de zaal, waardoor de kijker een achter-de-schermen-blik in de wereld van Amerikaanse komieken krijgt. In deze kringen schijnt de mop vaak onderling zo groots en vies mogelijk geïmproviseerd te worden. In de film komen 15 vrouwelijke komieken aan het woord. In een recent artikel [abstract] bekijkt Danielle Deveau de manier waarop gender verbeeld wordt in deze documentaire.

Deveau laat zien hoe vrouwelijke komieken via de mop de misogyne wereld van stand-up kunnen bekritiseren. Met name de manier waarop Sarah Silverman hem vertelt maakt dit duidelijk. De makers vonden haar versie (dan ook) niet grappig.

http://youtu.be/T_L3dhFgark?utm_source=rss&utm_medium=rss

Een aantal vrouwen in de documentaire legt uit dat de mop ongeschikt wordt gevonden voor vrouwen omdat zij niet zo grof mogen zijn. Lisa Lampanelli omzeilt dit door de seksuele inhoud te vervangen door racistische inhoud. De grap draait om het om de kop zetten van dingen. Dat betekent dat vrouwen het anders moeten doen omdat zij vanuit een andere positie komen:

“Many of the women’s versions of the joke were inversions of the inversion – that is, they offer an inversion of the taboo subject-matter of the male-centered jokes by making the body of the joke innocuous and the punch-line dirty, or by making a female character the protagonist. In a sense, all of the tellings of “The Aristocrats” are rebellious” (p. 414).

Een voorbeeld is het alternatieve einde van Wendy Liebman:

Deze week zorgde op Twitter de hashtag #muslimrage (zie eerdere post) voor wat komische ontlading in de ophef rond het protest tegen het anti-Mohammed-filmpje op YouTube. Biedt dit nu ook aanknopingspunten voor discussie over Islam? In een recente studie [abstract] onderzochten Fadi Hirzalla, Liesbet van Zoonen en Floris Muller of humor in disputen rond Islam ook een functie heeft als ‘burgerschapspraktijk’. Ze kijken daarbij naar de discussies onder twee YouTube-video’s, allebei gemaakt in reactie op Fitna van Geert Wilders.

Methode
Het ging om The Religion of Fear en I Am a Muslim. De vlogs werden onderworpen aan een semiotische analyse om te bepalen hoe ze het publiek aanspraken. Vervolgens is de discussie onder de video’s kwantitatief geanalyseerd op sentiment en daarna kwalitatief om meer inzicht te krijgen. Omdat het aantal reacties te hoog was (31.000 en >500.000 respectievelijk) zijn steeds de laatste 1000 comments geanalyseerd.

Sentiment
Positieve en negatieve sentimenten waren ongeveer gelijk verdeeld in de onderzochte comments, maar er waren meer negatieve sentimenten. The Religion of Fear riep meer uitgesproken negatieve en positieve reacties op. Wanneer er negatief gereageerd werd, was dit sterker dan wanneer er positief gereageerd werd.

Een aantal zaken valt op in de kwalitatieve analyse. Allereerst wordt er opmerkelijk weinig op de vlogs zelf gereageerd. Positieve comments zijn vaak kort en zonder motivatie (“Awesome video!”), negatieve comments zijn vaak ad hominems en bedreigingen (“I’d break your face wallah if i saw you”). Ten tweede wordt er veel gediscussieerd over de aard van de Islam en de aard van het westen. Het gaat om het tegenspreken van het beeld dat in de video’s wordt opgewekt. Tot slot is er vrijwel nooit sprake van zelfreflectie (“wat wij doen”) maar steeds van beschuldiging (“wat jullie doen”).

Conclusie
Er is nauwelijks sprake van een ‘civic culture’ in deze YouTube-comments. Commenters ontkenden elkaars recht van spreken door anderen belachelijk te maken, uit te schelden of af te doen met “get your facts straight”. Zowel negatieve als positieve comments waren vooral gericht op het uitsluiten van de ander. Volgens Dahlgren (2009, p.106) is “a minimal shared commitment to the visions and procedures of democracy … a capacity to see beyond the interests of one’s own group” een voorwaarde voor een civiele cultuur. De onderzoekers zijn sceptisch over de waarde van humor in zulke debatten. Ze eindigen:

As said, the comedic nature of the vlogs does not seem to have an immediate impact on commenters’ discursive attitudes and practices, as one might expect from humor theory (cf. Meyer 2000; Miczo and Welter 2006). With a controversial issue and experience like Islam, it is perhaps too much to ask that humor can function as a civic practice. When specifically Islam or related topics are discussed, it seems, civic culture online becomes a “communicative jungle” (Schultz 2000). Not even comedy changes that, our case study suggests, at least not in a sudden, mechanic way whereby one turns from an exclusive to an inclusive discourse when exposed to uniting funniness online.

Anders gezegd, zulke discussies rond Islam worden zo heftig en zo gepolariseerd gevoerd, dat humor als verbindende factor niet werkt.