Sonia Livingstone is wellicht de meest toonaangevende communicatiewetenschapper binnen het jeugd & media-domein. Livingstone doet zowel kwali- als kwantitatief onderzoek en is betrokken bij de grote EU Kids Online-studie die vergelijking van omgang met gevaren en kansen van internet in Europese landen mogelijk maakt. Ze blogt op de site van haar universiteit LSE, wat interessante korte stukken oplevert voor iedereen met interesse in ‘digitale’ kinderen. Onlangs publiceerde ze haar topmythen over kinderen in het digitale tijdperk.

1. Kinderen zijn ‘digital natives’ en weten alles, ouders zijn digitale immigranten en weten niets
Deze mythe is op meerdere plekken, waaronder dit blog, gedebunkt. Dat kinderen zelfverzekerd zijn over hun digitale vaardigheden, betekent niet dat ze het internet begrijpen. Er zit grote variatie tussen kinderen en tussen ouders,

2. Tijd die aan media besteed wordt is verspild in vergelijking met ‘echte’ gesprekken of buitenspelen
De niet-digitale wereld is niet inherent ‘echter’ of ‘beter’ dan de digitale wereld.

3. Ouders moeten kinderen online aan banden leggen omdat de digitale risico’s wegen zwaarder dan de kansen
De online wereld is niet enger dan de offline. Kinderen online beperkingen opleggen neemt niet automatisch gevaren weg, maar belemmert kinderen wel in de mogelijkheden die internet biedt.

4. Kinderen geven niet om privacy
Ze hebben wel andere opvattingen: ze maken zich zorgen over welke bekenden wat van hen weten, maar niet over bedrijven die hun data verzamelen.

5. Mediawijsheid is het antwoord op de uitdagingen van het digitale tijdperk
Meer kennis over bedrijven en inbreuk op privacy lost het probleem niet op, omdat bedrijven je de keuze geven of je gebruikt het product en wij krijgen je data, of je gebruikt het product niet. Onderwijs verandert daar niets aan. Mediawijsheid is een oplossing gericht op het individu: omdat de wereld niet maakbaar is, proberen we het via het individu te doen.

Als jongeren zich online met seks en seksualiteit bezighouden, wordt dat bijna altijd gezien als risicogedrag. Bij sexting ligt de focus bijvoorbeeld op reputatieschade, pesten, afpersing, kinderporno, dwang en zelfs zelfmoord. Vanuit feministische hoek is hier kritiek op: genderstudiesonderzoekers vragen aandacht voor het plezier dat jongeren aan online seksuele praktijken beleven en de positieve invloed die online seksuele zelfverkenning kan hebben. Zulk onderzoek wil vooral jongeren zelf aan het woord laten. Dat is ook de insteek van antropoloog Marijke Naezer, die jarenlang onderzoek deed met Nederlandse jongeren van 12 tot 18 jaar. In een recent artikel [open access] stelt ze dat beter is om de online seksuele praktijken van jongeren te benaderen als avonturen.

Naezer baseert zich op zowel etnografisch veldwerk in het oosten van het land en online, als een survey onder 679 jongeren. De steekproef daarvan is niet representatief en bevat meer LHBT-jongeren dan de populatie.

Valse dichotomie tussen veilig en onveilig 
In onderzoek met jongeren naar seksualiteit wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen veilige en onveilige praktijken. Naezer stelt dat die dichotomie niet houdbaar is. Zo wijst ze erop dat studies zich vaak richten op stranger danger online en contacten met familie en bekenden uitsluiten als veilig, terwijl het werkelijk risico juist bij die laatste groepen ligt. De dichtomie stigmatiseert bovendien bepaalde groepen mensen (denk aan hiv en homomannen) en wekt de valse indruk dat er zoiets bestaat als veilige seks: elke seksuele handeling brengt bepaalde risico’s met zich mee. De nadruk op gevaar resulteert erin dat jongeren weerhouden worden bepaalde online activiteiten te ondernemen. Daarmee beperkt het de seksuele vrijheid van jongeren. Bovendien wordt als het dan toch gebeurt en misgaat, de schuld bij jongeren zelf gelegd – denk aan sexting. De schaamte die daarbij komt kijken kan slachtoffers ervan weerhouden hulp te zoeken.

Een avontuur is een ervaring zonder zekere uitkomst. Naezer betoogt dat haar avontuur-benadering drie voordelen heeft.

1. Een onderscheid maken tussen risico en uitkomst
Niet alle risicovolle situaties eindigen negatief. De jongeren die Naezer onderzocht wisselden sexy beeldmateriaal uit, hadden seksuele gesprekken en bekeken seksueel expliciet materiaal. Daar zaten ook positieve ‘uitkomsten’ aan: verveling tegengaan, complimenten krijgen, flirten met potentiële partners, intimiteit ervaren, opgewonden raken, iets leren over seks én weten hoe je hulp vraagt indien er wel problemen ontstaan. Er zijn ook praktijken die veilig zijn maar onplezierig, bijvoorbeeld omdat jongeren het saai vinden.

Een exclusieve nadruk op onplezierige uitkomsten doet geen recht aan de ervaring van jongeren, ook in kwantitatieve zin. Ze vroeg haar respondenten hun laatste ervaring met sexting te evalueren. 46 procent zei dat het (heel erg) leuk was, 43 procent noemde het neutraal/normaal. Slechts tien procent vond het (erg) onplezierig. Over iets seksueels doen voor de webcam (wat 77 respondenten hadden gedaan): 47 procent (heel erg) leuk, 35 procent normaal/neutraal en 18 procent (erg) onplezierig. Als het ging om porno kijken vonden haar respondenten dat opwindend (58%), grappig (25%), goed om te weten waar porno over gaat (17%), informatief (13%), leuk om met vrienden over te praten (9%). 19 procent kruiste ‘onplezierig’ aan. Seksuele avonturen kunnen dus niet alleen onprettige, maar ook prettige uitkomsten hebben, of beide.

2. Risico’s ook als mogelijk constructief zien 
Iets doen dat risicovol is – kajakken of rafting – kan heel empowerend werken, een gevoel van controle geven, positief en plezierig zijn. Sekspositieve genderstudiesonderzoekers hebben laten zien dat ook op het gebied van seksualiteit gevaar niet tegengesteld is aan plezier, maar juist in nabije verhouding ermee staat.

Naezer sprak bijvoorbeeld met meisjes over Chatlokaal een Chatroulette. De verwachting (het ‘risico’) daar naakte mannen te treffen was onderdeel van de lol die ze aan die sites hadden, precies omdat ze niet wisten wat die mannen gingen doen. Als die mannen masturbeerden, seksuele vragen stelden of seksuele verzoeken deden, leidde dat tot enorme hilariteit onder de meisjes.

3. De subjectieve en dynamische aard van risico’s zien
Wat voor de één een acceptabele, alledaagse praktijk is, is voor een ander super ongemakkelijk. Hoe iemand risico ziet, is afhankelijk van iemands persoonlijke inschatting, wat weer afhangt van iemands sociale normen, en van iemands positie in de maatschappij. Risico’s moeten ook in hun context beoordeeld worden. Kortom, risico’s zijn subjectief en dynamisch.

Volwassenen vinden sexting al snel dom: gewoon niet doen is hun devies aan jonge mensen. Sommige jongeren zelf vonden dat het prima kon, bijvoorbeeld omdat ze een relatie hadden en elkaar vertrouwen. Sociale positie en machtsstructuren hebben invloed op de inschatting die jongeren maken. Zo speelde bij homojongens mee dat er minder risico op slutshaming was, maar wel een risico van homofoob pesten mocht een foto toch uitgelekt worden.

Een voor volwassenen wellicht onverwacht risico is betrapt worden tijdens online seksuele activiteiten, bijvoorbeeld bij het porno kijken. Dat andere mensen (ouders, vrienden) weten hoe je je seksueel voelt kan een ongewenste uitkomst zijn, zowel als het gaat om het object van begeerte als om vrienden. Het risico dat je bekend komt te staan als hoer of homo of sociale uitsluiting kan voor jongeren belangrijker zijn dan het ‘risico’ een naakte man aan te treffen via een chatsite.

Implicaties
Marijke Naezer stelt een totaal ander perspectief voor dan wat we dagelijks horen in de media en van opvoeders. Ze benadert jongeren niet als passieve slachtoffers die ‘blootgesteld’ worden aan seksuele risico’s, maar als actoren die actief de kansen en uitdagingen van sociale media te lijf gaan. De drie aspecten van haar avontuur-benadering betekenen dat we een ander gesprek moeten hebben over jongeren en online seks. We moeten vooral met jongeren praten in plaats over ze, en we moeten daarbij aandacht hebben voor de complexiteiten, de verscheidenheid en de tegenstellingen die horen bij de online seksuele praktijken van jongeren.

Media schrijven graag over media, en het liefst schrijven ze dan over kwalijke kanten van media. Uit een studie bleek bijvoorbeeld dat 64 procent van de berichten over kinderen en internet (uit veertien landen) ging over online risico’s en slechts achttien procent over online kansen. Cyberpesten krijgt daarom veel aandacht in de pers. Die berichtgeving is niet zonder effect: beleidsmakers baseren zich erop, ouders maken zich er zorgen door en er is een mogelijkheid van copycat-gedrag. Communicatiewetenschappers Anne Vermeulen en Heidi Vandebosch onderzochten [abstract] hoe Vlaamse kranten over cyberpesten verslag doen.

Methode
Ze voerden een kwantitatieve inhoudsanalyse uit van artikelen uit zes Vlaamse dagbladen: De Standaard en De Morgen (die gezien worden als ‘kwaliteitskranten’) en Het Nieuwsblad, Het Laatste Nieuws, Gazet van Antwerpen en Het Belang van Limburg (beschouwd als ‘populaire’ kranten). Er werd gezocht naar ‘cyber’/‘digitaal’/‘online’/‘virtueel’/‘internet’/‘gsm’/‘elektronisch’/‘mobiel’ + ‘pesten’ in de periode 1999-2011. Artikelen werden met de hand nagelopen op relevantie en duplicaten werden verwijderd. Uiteindelijk bevatte de steekproef 447 krantenartikelen. De artikelen zijn handmatig gecodeerd.

Resultaten
De ‘populaire’ kranten schrijven meer over cyberpesten dan de ‘kwaliteitskranten’, maar de laatste schrijven langere stukken. Er wordt vooral over pesten onder jongeren gerapporteerd. Het woord ‘cyberpesten’ wordt voor het eerst gebruikt in oktober 2001. Daarvoor waren er ook al wel berichten over het fenomeen. Er ligt een piek in 2006 toen een grootschalig onderzoek naar cyberpesten onder Vlaamse jongeren werd gepubliceerd. Daarna hield de aandacht aan. Binnen de jaren is er sprake van golven: bij de start van het nieuwe schooljaar verschijnen er steevast artikelen over cyberpesten, net als in februari en maart tijdens de ‘Vlaamse week tegen pesten’ en ‘ Safer Internet Day’.

Inhoud van de artikelen:
Acties, interventies of beleid focusten: 33 procent
Onderzoek: 23,6 procent
Specifieke cases: 15,9 procent
Overig: 27,5 procent

Bij overig gaat het bijvoorbeeld algemene artikelen met uitleg over het fenomeen of aankondiging televisieprogramma. Bij onderzoek valt op dat de meeste berichten (32 van de 43) een nationale focus hadden. Ook de cases zijn vooral Belgisch, naast 7 artikelen over Amerikaanse gevallen. Opvallend is dat er vaak een connectie wordt gemaakt met zelfmoord, hoewel het aantal jongeren dat daadwerkelijk zelfmoord pleegt omwille van cyberpesten relatief klein is (de onderzoekers noemen hier geen cijfers). ‘Populaire’ kranten schrijven minder over onderzoek en meer over cases.

In de berichtgeving is technologische verandering te merken. In meer dan zestig procent van de artikelen worden applicaties genoemd waarop gepest wordt. Pesten per telefoon komt voor het laatst voor in 2006; pesten via YouTube juist sinds 2006. Pesten via sms, e-mail, blogs en fora keren steeds terug.

Conclusie
De auteurs stellen dat nieuws over cyberpesten voorspelbaar is. Onder invloed van technologische ontwikkelingen neemt het steeds nieuwe gedaantes aan. Bovendien heeft cyberpesten een plek gevonden bij een groot aantal organisaties die ‘media events’ creëren om de aandacht vast te houden. Volgens de onderzoekers verklaart dat waarom de afname aan media-aandacht die kenmerkend is voor issue cycles (nog) niet is opgetreden. Het is volgens de auteurs het technologische aspect dat de nieuwswaardigheid van dit topic blijkt te bepalen. Cyberpesten wordt geframed als een e-safety-probleem en niet zozeer als een voortzetting van wat er al op het schoolplein gebeurde. Dit sluit aan bij theorie over morele panieken, waarin gesteld wordt dat deze panieken zich vooral voortdoen bij de introductie van nieuwe media.

Het (te) snelle verband dat tussen zelfmoord en cyberpesten wordt gelegd is gevaarlijk vanwege mogelijke copycat-impact, stellen de auteurs. Ook maken zij zich zorgen of ouders en andere partijen wel de juiste preventiemaatregelen voorgeschoteld krijgen omdat de adviezen van deskundige uit diverse organisaties komen. Het maakt daarbij uit welke krant je leest, omdat ‘kwaliteitskranten’ en ‘populaire’ kranten anders verslag doen.

Volwassenen maken zich vaak zorgen over wat kinderen en jongeren online doen. We lezen en horen in de media volop over waar volwassenen voor kinderen en jongeren het gevaar zien. Maar hoe kijken zij daar zelf tegenaan? In een recent artikel [abstract] in het European Journal of Communication doen onderzoekers uit het grote EU Kids Online-project verslag van de risico’s waar Europese kinderen (9 tot 16 jaar) volgens zichzelf online last van hebben.

Methode
Er werden 25.142 kinderen thuis ondervraagd. Naast gesloten vragen was er één open vraag, die voorafgaand aan de anderen werd gesteld: “What things on the internet would bother people of about your age?” [uiteraard in de eigen taal.] Het kind moest het antwoord privé op een papiertje schrijven, in een enveloppe stoppen en die zelf dichtplakken zodat zowel de aanwezige onderzoeker als eventuele ouders niet kon meelezen. De antwoorden zijn vervolgens gecodeerd door assistenten die de betreffende taal als moedertaal hadden.

Een op de drie kinderen schreef een risico op. Hierbij zijn er grote verschillen tussen landen: 73 procent van de Deense kinderen deed dat tegenover slechts vier procent in Spanje. Dit zou kunnen komen door landelijke verschillen in risicoperceptie, maar ook door methodologie. Van de 9.636 kinderen die een risico opgaf, benoemde slechts vijftien procent drie of meer risico’s.

Vier risicoclusters
De kinderen noemden heel veel verschillende risico’s. Het grootste cluster (meer dan de helft van de genoemde risico’s) gaat om inhoud. Bovenaan staat pornografie met 20,5 procent van alle risico’s. Onder porno valt al het bloot en ook de suggestie van seks (“Ugly pictures, ugly videos that suggest sex really bother me”). Het is hier noemenswaardig dat slechts 0,9 procent gaat om gewelddadige en/of verkrachtingsporno. Daarop volgt gewelddadige inhoud met 17,5 procent. Er is ook een overige groep met inhoudsrisico’s als informatie over drugs (1,9%), commerciële inhoud (1,6%) en inhoud over jezelf pijn doen, zoals zelfmoord of anorexia (1,5%).

Het cluster gedrag (19,4%) gaat vooral om gedrag van andere jonge mensen. Agressie staat bovenaan (5,1%), gevolgd door pesten (4,7%) en vervelend taalgebruik (3,9%). Seksueel lastiggevallen worden en sexting worden bijna niet genoemd: slechts 0,7 procent van de genoemde risico’s.

Risico’s rondom contact (14,0%) gaan over gedrag van volwassenen. Vreemden die algemeen ongewenst contact zoeken staan bovenaan (5,6%) gevolgd door vreemden die seksueel contact zoeken (3,2%). Mensen zoals bedrijven die toegang zoeken tot je gegevens doen er voor deze kinderen nauwelijks toe: slechts 0,3 procent van de genoemde risico’s viel daaronder.

Het cluster overig (7,7%) bevat risico’s als virussen (2,1%) en spam (2,0%).

Uitsplitsing
Hoe ouder kinderen worden, hoe meer zorgen ze spontaan noemden. Zorgen over geweld zijn het hoogst bij jonge kinderen en nemen met de leeftijd af. Opvallend: jongens waren meer bezorgd over geweld dan meisjes (21% versus 16%, significant). Meisjes, misschien niet onverwacht, noemden contact vaker als zorg (17% versus 10%, significant). Meisjes en jongens maakten zich evenveel zorgen om porno.

De respondenten maakten soms een onderscheid naar platforms. Videodeelsites zoals YouTube zijn plekken waar je gewelddadige en pornografische inhoud tegen kunt komen. Sociale netwerken zijn plaatsen waar gedrags- en contactrisico’s gespot worden.

Implicaties
De diversiteit in de risico’s die kinderen noemden maakt het lastig om hier effect beleid op te voeren. De meest genoemde zorgen, porno, worden gedeeld door ouders en beleidsmakers (zie daarvoor ook de recente SIRE-campagne). Volwassenen hoor je echter zelden over gewelddadige inhoud op het web. Bij televisie zijn die zorgen over geweld er wel.

Het is dan ook bijzonder opmerkelijk dat ouders en andere opvoeders niet door lijken te hebben dat kinderen ermee zitten dat ze online gewelddadige beelden tegenkomen. Op het internet zijn heftige beelden te zien, die vaak echt zijn – bijvoorbeeld beelden uit oorlogssituaties. De onderzoekers merken hier op dat internet geweld ook nog eens decontextualiseert. Er wordt weinig aan gedaan. Ze schrijven:

“It is possible that, although the history of audio-visual media policy has long prioritised concerns over children and violence, the interactivity of so-called Web 2.0 has obscured the still common use of the internet to exchange mass-produced and mass-circulated content. We are not aware, for example, of advice on how to deal with violent content in the ‘top tips’ disseminated to parents and children by child protection agencies. Although YouTube has installed a simple content filter at the bottom of its home page, there appears to be little effort to promote or evalu ate this tool. Nor do parental filters work for user-generated or user-distributed content on peer-to-peer sites such as YouTube (except by blocking the site entirely or by requiring users to flag any problematic clip individually)” p. 14.

EU Kids Online is een groot doorlopend onderzoeksproject van Sonia Livingstone  en Leslie Haddon van de gerenommeerde London School of Economics (LSE). Ze rapporteren regelmatig over de stand van zaken rond het internetgebruik van jongeren (11 tot 16 jaar) en maken daarbij relevante vergelijkingen tussen Europese landen. De laatste publicatie heet Opportunities, Risks, Harm and Parental Mediation [volledig onderzoek PDF, samenvatting PDF] en gaat over de mogelijkheden en gevaren waar kinderen online mee te maken kunnen krijgen.

De onderzoekers keken zowel naar het risicogedrag van kinderen als naar de manier waarop ouders daarmee omgaan. Een grote zorg van ouders en opvoeders is online pesten. Dit blijkt in alle landen ongeveer even veel voor te komen. De grootste verschillen gaan over de omgang met seksueel expliciet materiaal. Op basis van deze en andere data onderscheiden de onderzoekers vier clusters, die geografisch interessant verdeeld zijn – zie figuur beneden: onbeschermde netwerkers, beschermden door beperkingen, semi-gesteunde risico-gamers en gesteunde risico-verkenners. Nederland valt in het laatste cluster, samen met de Scandinavische landen.

Beschermden door beperkingen
Het grootste blok landen (waarin Groot-Brittannië en België) bevat ouders die hun kinderen te veel beschermen – in dat opzicht is het antipornovoorstel van premier Cameron geen verrassing. Te veel beschermen is nadelig voor de online mogelijkheden van kinderen, zo stellen de onderzoekers.

Onbeschermde netwerkers
Er is ook een centraal-Europees cluster waar kinderen online erg actief zijn, maar waar ouders nauwelijks betrokken zijn bij het internetgedrag van hun kinderen. Deze kinderen ondervinden gematigde risico’s en weinig schade.

Risico-gamers
In deze landen (vooral in het Oostblok) wordt vooral veel gegamet, wat gepaard gaat met gematigde risico’s.

Gesteunde risico-verkenners
Dit zijn landen als Nederland waar kinderen veel ervaring hebben online. Deze kinderen komen ook gevaren tegen, zoals seksueel expliciete content, maar hun ouders zijn betrokken bij het gebruik. Tweederde van de onderzochte tieners in dit cluster zit in de groep zonder risico, maar dit cijfer is het laagste van alle clusters. Zestien procent zit in de groep seksueel risico. Bijna de helft van de ouders geeft de voorkeur aan actieve begeleiding en slechts zeventien procent is van het verbieden. Klik hier voor een geïllustreerd A4-tje [PDF] met de inzichten voor Nederland.

Het algemene beeld van het onderzoek laat zien dat omgang met risico’s niet een eenvoudig probleem is. Bescherming leidt niet meteen tot minder risico’s en als ouders actief betrokken zijn, kan dat juist weer leiden tot kinderen die meer risico’s opzoeken. Het gaat bovendien niet alleen om wat ouders doen, maar ook bijvoorbeeld om hoe de cultuur in een land is op school. Wel geldt dat hoe hoger het opleidingsniveau van de ouders en hoe groter de ervaring van kinderen, hoe beter er wordt om gegaan met risico’s. Ook in dit onderzoek is een belangrijke conclusie dat kwetsbare kinderen het meeste risico lopen – en dit zijn nu juist de kinderen waar ouders en school het minst bij betrokken zijn.