Definities doen ertoe. In discussies over seksualisering of verpreutsing gaat het vaak over ‘seks’ terwijl de term ‘porno’ wordt gebruikt. Vergelijkbaar wordt ‘seks’ gezegd als het eigenlijk om seksuele toespelingen gaat. Om een fenomeen goed te kunnen begrijpen en te kunnen onderzoeken zijn heldere definities nodig waarover consensus bestaat. Een interdisciplinaire studie [open access] probeert die te geven voor pornografie, op basis van onderzoek onder wetenschappers in dit veld.

De onderzoekers begonnen met een zelf samengestelde lijst van 57 “key pornography researchers around the world”. Uiteindelijk namen er 38 deel aan de studie, afkomstig uit uiteenlopende disciplines, van geschiedenis tot geografie. Uit een eerste ronde van open antwoorden haalden de onderzoekers twee definities. Die werden vervolgens in een tweede ronde voorgelegd aan de respondenten.

Geen enkel antwoord was precies hetzelfde. Vaak terugkerende termen varen ‘expliciet’ en ‘bedoeld om op te winden’. Daarnaast waren er wetenschappers die benadrukten dat pornografie geen ‘ding’ is maar een ‘argument’ of een ‘proces’, waarbij het benoemen van wat gezien wordt als pornografie een machtshandeling is die varieert per tijd en cultuur – denk bijvoorbeeld aan discussies over of voorlichtingsmateriaal pornografisch is. De onderzoekers kwamen daarom tot twee definities, die zeer verschillend zijn:

1. Essentialistische definitie:
Porno = sexually explicit materials intended to arouse

2. Cultuur-relativistische definitie:

Porno = a concept, a category of texts managed by institutions led by powerful groups in society in order to control the circulation of knowledge and culture, changing according to geographical location and period

Over de eerste definitie was weinig onenigheid, slechts twee respondenten konden zich hier niet in vinden. Met de tweede definitie werd minder ingestemd: een derde was het er niet mee eens. Vooral sociaalwetenschappers onderschreven beide definities, geesteswetenschappers neigden vooral naar de tweede definitie.

Hoewel de definities aan elkaar tegengesteld zijn, stellen de onderzoekers dat beide definities bruikbaar zijn. De keuze voor de een of de ander hangt af van de aard van het onderzoeksproject. Als het gaat om empirische projecten die herhaalbaar moeten zijn, werkt alleen definitie 1. Voor meer beschouwend onderzoek past de tweede.

Wil je ook eindelijk weten wat seks is? Lees dan mijn boek – overal te koop. 

Beeld gegeneerd met Dall-e 2: “an oil panting of a scientist who is thinking about definitions”. 

Er is een seksuele renaissance in aantocht, schreef Nathalie Wouters in NRC dit weekend. Het gaat dan niet om een slutty summer, maar om een herleving in de mode van ‘porno-chic’. Wouters signaleert dat feitsj-wear en lingerie als bovenkleding populair zijn: leren tuigjes en doorkijkjurken op de catwalks en in de clubs. Wat deze keer nieuw zou zijn is een einde aan de male gaze, meer verbeelding en meer aandacht voor gelijkheid.

Maar verpreutsing dan? 
Porno-chic was een belangrijk aandachtspunt in mijn promotieonderzoek, dat plaatsvond tijdens een periode van grote zorgen over zogeheten seksualisering. Over zulke zorgen hoor je nu nauwelijks meer wat. Nu schrijven media juist graag over verpreutsing. Op Brainwash betoogde ik twee jaar terug dat zorgen over verpreutsing wijzen op het tegendeel en voorspelde ik dat we weer een periode ingaan waarin er meer tolerantie is voor bloot en seks. De trendsignalisering van NRC onderschrijft dat.

Porno-chic
De term porno-chic is afkomstig uit een artikel uit The New York Times uit 1973 dat vaststelde dat porno ineens zichtbaar was buiten de rosse buurten. Mediawetenschapper Brian McNair definieert het in zijn boek Porno? Chic! (2013) als volgt:

“Porno-chic is the representation of porn in non-pornographic art and culture; the pastiche and parody of, the homage to and investigation of porn; the post-modern transformation of porn into the mainstream cultural artefacts for a variety of purposes including . . . advertising, art, comedy and education (p. 61).

Centraal staat voor hem dat de grenzen tussen de ‘gewone’ publieke sfeer en de pornosfeer soms vervagen. De pornosfeer bestaat al heel lang: zodra we konden tekenen, gingen we seksende mensen tekenen. Maar de pornosfeer bestaat buiten de publieke sfeer, het zijn gescheiden werelden. McNair onderscheidt twee periodes van porno-chic. Na het verschijnen van Deep Throat infiltreerde porno de mainstream en het was acceptabel (in de hogere middenklasse) om porno te kijken. Deze periode eindigde met protesten van feministen tegen pornografie halverwege de jaren 70.

De tweede periode laat hij beginnen in de jaren 90. Porno diende toen als inspiratie voor andere cultuuruitingen, denk aan Madonna en haar seksboek. Het gaat dan vooral om het spelen met pornografische conventies. De genoemde zorgen over seksualisering brachten een einde aan de periode, al is de grens nooit volledig hersteld.

Democratisering en insluiting
McNair stelt in zijn boek dat porno democratiseert met de komst van ieder nieuw medium. Fotografie maakte het mogelijk eigen naaktfoto’s te maken, de komst van de videorecorder vergemakkelijkte do-it-yourself porno nog weer verder, net als het internet. Dat porno lang een mannendomein was, zegt vooral iets over sociaal-economische omstandigheden (en dus niets over biologie en al dan niet grotere behoefte van mannen aan expliciete beelden). Vrouwen hebben een steeds actievere rol gekregen in de industrie, en er wordt tegenwoordig ook ‘ethische’ porno gemaakt – met veel aandacht voor de werkomstandigheden en inclusieve representatie (zie mijn laatste boek). In porno zijn sowieso alle lichamen begerenswaardig, het ligt er maar net aan in welke categorie je kijkt.

Volgens NRC zou de opleving een breuk zijn met de mannelijke blik die vrouwen reduceert tot lustobjecten. Het is de vraag hoe juist dat is. Een mooi voorbeeld van porno-chic uit de vorige periode is Christina Aguilera’s ‘Dirrrty’ uit 2002, een nummer dat Wouters in NRC zelf noemt. Dat is echter een uiting waarin een vrouw haar seksualiteit claimt: Aguilera is geen passief object om te bekijken, maar een actief handelend subject. Ook zou nieuw zijn dat de modellen niet langer allemaal “dun, jong, wit en hetero” zijn. In die zin is de nieuwste generatie porno-chic dus trouw aan de sector wiens conventies zij zij zich toe-eigent.

Het gaat niet goed met de gezondheid van de beroemde pornoacteur Ron Jeremy. Veel nieuwsmedia rapporteerden in de afgelopen week over zijn aneurysma. Deze aandacht van conventionele media laat zien dat pornografie allang geen taboe meer is. Er zijn nog steeds wel zorgen: is porno niet verslavend, is het wel goed voor je relatie, krijgen jongeren er geen slecht zelfbeeld van? Maar het feit dat mensen er graag naar kijken wordt inmiddels door de meerderheid bezien als een gezond gegeven.

Voor alles is een tijd en plaats. Wanneer seksuele beelden of teksten te zien zijn in de mainstream-cultuur roept dit weerstand op, ook bij mensen die verder geen probleem hebben met porno. De zichtbaarheid van pornografie in andere cultuuruitingen wordt pornoficatie genoemd. Naast de zeldzame opname van echte porno door de mainstreamcultuur, gaat het om gevallen waarin de mainstream-cultuur zich laat inspireren door porno. De bezwaren tegen pornoficatie zijn welbekend. En hoewel porno kijken inmiddels redelijk geaccepteerd is, hoor je maar weinig mensen het opnemen voor pornificatie. Dat doet Brian McNair wel. In de Volkskrant van afgelopen zaterdag besprak ik het argument uit zijn recent verschenen boek ‘Porno? Chic!’ over hoe pornografie de wereld beter heeft gemaakt. Het stuk is online te lezen.

Onderzoek naar tijdschriften laat vaak een deprimerend beeld zien. Vrouwen worden als objecten afgebeeld, minderheden worden ondergerepresenteerd en lezers krijgen een slechter zelfbeeld van het eenzijdige schoonheidsideaal dat wordt doorgegeven. Aan dit rijtje kan nu volgens Britse psychologen worden toegevoegd dat extreem seksistische inhoud in mannenbladen een normaliserend effect heeft. Recent onderzoek [abstract] laat zien dat jongeren zich meer met seksistische uitspraken identificeren wanneer zij deze toeschrijven aan mannenbladen.

Methode en resultaten
Een groep psychologen voerde twee studies uit waarbij steeds twee soorten uitspraken centraal stonden: citaten uit mannenbladen (Nuts, Zoo en FHM) en citaten uit interviews met veroordeelde verkrachters (zie afbeelding). Daarnaast werden bestaande schalen gebruikt om te meten hoe seksistisch respondenten waren en in hoeverre zij zogeheten verkrachtingsmythen accepteerden.

Studie 1 laat zien dat mannen die de verkrachtingsmythe onderschrijven zich meer met de seksistische uitspraken identificeerden. De respondenten identificeerden zich bovendien meer met dergelijke uitspraken wanneer deze werden toegeschreven aan mannenbladen. Studie 2 laat zien dat de respondenten veel moeite hadden om te beoordelen wat de bron van de seksistische uitspraak was. Hoewel de respondenten vonden dat advies in mannenbladen speels en grappig was, en niet gewelddadig of beledigend, slaagden zij er niet in de uitspraken correct toe te schrijven aan mannenbladen of aan verkrachters. De auteurs concluderen dat mannenbladen normaliserend werken: als in een mannenblad iets seksistisch staat, wordt dat eerder geaccepteerd dan wanneer iemand weet dat de uitspraak van een verkrachter komt.

Uit de context
De studie is bijzonder omdat er niet puur is gekeken naar de al dan niet seksistische inhoud van deze bladen, maar ook naar wat lezers daar nu eigenlijk mee doen. Problematisch aan de studie is dat de uitspraken geheel uit de context zijn gehaald. De respondenten gaven aan dat zij mannenbladen speels vinden. Door de seksistische uitspraken echter uit die context voor te leggen, wordt een situatie gecreëerd die zich in de werkelijkheid niet voordoet. Daarin wordt de seksistische uitspraak immers van betekenis voorzien die past bij het lezen van zo’n tijdschrift: een niet al te serieus te nemen bron van ontspanning (‘haha die malle mannenbladen’). Hiermee zijn de conclusies van het onderzoek beperkt tot de kunstmatige setting van het laboratorium en weten we weinig over hoe jongeren hier buiten het lab mee omgaan.