Een Fitbit is een draadloos apparaatje dat op een horloge lijkt en dat bijhoudt hoeveel je beweegt, eet en slaapt. Vervolgens kun je je data delen met vrienden. Het idee is dan dat het competitie-element je aanzet nog beter te bewegen, eten en slapen. Twee Britse bewegingswetenschappers stellen echter op basis van onderzoek [open access] dat de Fitbit het tegenovergestelde effect heeft op jongeren.

Methode
Aan het onderzoek deden honderd jongeren mee van 13 en 14 jaar. Ze werden via de gymlessen van twee Britse scholen geworven. De deelnemers moesten acht weken lang een Fitbit Charge dragen. Zowel aan het begin als aan het einde van deze periode werd er een kwantitatieve vragenlijst afgenomen. Daarna werden de leerlingen in focusgroepen op een kwalitatieve manier bevraagd. Hierdoor verkregen de onderzoekers zowel objectieve als subjectieve inzichten over de Fitbit.

Resultaten
Na het dragen van de Fitbit waren competentie, autonomie en motivatie afgenomen. De focusgroepen hielpen de onderzoekers deze resultaten te begrijpen. Zo vertelden de leerlingen dat een standaarddoel van 10.000 stappen per dag vaak niet haalbaar is. Hierdoor voelden ze zich minder competent:

“Then you sit there and you realise it’s seven o’clock and you’ve got, like, ten steps, you feel really bad.”

Het competitieve element werkte ook demotiverend. Aanvankelijk wilden de de leerlingen elkaar graag verslaan in allerlei poules. De groepsdruk die daarmee gepaard gaat leidde bij sommige leerlingen tot meer bewegen, maar creëerde bij andere juist negatieve gevoelens van niet goed genoeg zijn. Bovendien was de beweging gericht op het verslaan van een ander, niet op het plezier van het bewegen zelf. De motivatie om te gaan bewegen kwam dus voort uit druk en schuldgevoelens.

Ook interessant is dat de nieuwigheid van de Fitbit er na vier weken af was:

“I feel like, in the first few weeks, I was motivated more, but then by the end I was just sort of discouraged by—It’s not like I didn’t do exercises, just—I don’t know.”

Na die vier weken gingen ze ook minder bewegen, en waren ze minder gemotiveerd om te bewegen. Het positieve effect van de Fitbit was dus zeer kortstondig.

Implicaties
Kekke nieuwe technologieën als de Fitbit kunnen dus een negatief effect hebben op de motivatie om te gaan bewegen. Vooral het element van vergelijken speelt daarbij een rol: het vergelijken met een standaarddoel en het vergelijken met elkaar. De onderzoekers raden daarom aan kinderen en jongeren vooral te stimuleren persoonlijke doelen op te stellen. Apparaten als de Fitbit kunnen gepersonaliseerd worden en het is belangrijk jonge mensen daarop te wijzen. Bovendien stellen de onderzoekers dat er opgepast moet worden met bewustwordingscampagnes die standaarddoelen promoten, zoals de 10.000 stappen.

Wat je vandaag in je mond stopt, bepaalt hoe je er morgen uitziet. In de spiegel zie je een reflectie van het nu. Kan een spiegel je ook laten zien hoe je er in de toekomst uitziet? Studenten van het Copenhagen Institute of Interaction Design hebben een prototype gemaakt dat precies dat doet. Op basis van allerlei gezondheidsdata (zoals je calorie-inname en je sportgedrag) en met een digitaal scherm en lichaamsherkenning wordt een projectie gemaakt van je toekomstige zelf.

Het wordt zelfs mogelijk om concreet vast te stellen waar op je lichaam je het eerste vet gaat verliezen als je gaat afvallen. Als je zwanger bent, kan je je buik vast zien groeien. Er kunnen ook voorspellingen worden gedaan over bijvoorbeeld gaatjes.

PSFK dat over de spiegel schrijft ziet vooral voordelen: als je je ongezond gedraagt, zie je de consequenties. Ik zie ook wel nadelen: gezondheid wordt nog sterker dan het nu al is een kwestie van uiterlijk. Als je ziet dat die zak chips onvermijdelijk tot een buik leidt, kan je daar extra moedeloos van worden en er nog een opentrekken. Bovendien blijft de vraag of het tracken van al die data wel zo veilig is: wat als je zorgverzekeraar ook een projectie van je toekomstig ik kan zien?

In 2012 was zelfkwantificatie nog een buzzwoord, in 2013 heb ik er relatief weinig over gehoord. Dat komt waarschijnlijk omdat de nieuwigheid eraf is. Het aantal mensen dat data over zichzelf verzamelt en bijhoudt groeit namelijk nog steeds, al worden er – gek genoeg – hierover geen cijfers verzameld. We schreven hier eerder over deze trend als een vorm van zelfverwezenlijking. Ik schreef ook een uitgebreide column over de verschillende groepen gebruikers en hun verschillende doelstellingen. Socioloog Whitney Erin Boesel promoveert aan de University of California, Santa Cruz op dit onderwerp. Ze schreef een relevante blogpost over de aard van de gemeenschap rond The Quantified Self.

Gemeenschap van nerds
Boesel beschrijft hoe bijeenkomsten er meestal aan toegaan. Er wordt begonnen met een show-and-tell waar een deelnemer zijn ervaringen vertelt. Quantified Selfers, zoals Boesel ze noemt, wil zich graag beter voelen en zij denken dat het bijhouden van data over zichzelf daaraan bij kan dragen. Boesel stelt dat dit geen narcisten zijn, maar nerds.

Zij ziet de gemeenschap als een groep mensen die zich niet langer herkend in traditionele instituties en autoriteiten en daarom bij elkaar is gekomen. Er raken steeds meer zakelijke partijen betrokken bij Quantified Self. De zogeheten quantrepreneurs worden uiteraard niet door iedereen gewaardeerd. Het is daarbij belangrijk op te merken dat de deelnemers duidelijk voorkeur geven aan hun eigen interpretatie van de data boven de ‘standaard’-interpretatie die de apps bieden. Er is een groot bewustzijn van big data en de gratis arbeid die Quantified Selfers daarvoor leveren.

Bron van verzet
Boesel ziet de Quantified Self expliciet niet als een beweging:

To call QS a movement is to buy into a marketing ploy. What remains after we subtract “movement” is a trend, a meme, a growing interest—which Quantified Self is a symptom of rather than a cause.

Er komen steeds meer bedrijven en overheden die graag zulke persoonlijke data willen oogsten. Om daar weerstand aan te bieden, kan de Quantified Self helpen:

To push back against [corporations or state agencies eager to harvest the zeros and ones] may well take a movement, but Quantified Self isn’t it. What Quantified Self is, however, is something more stable than a movement. It’s something that will persist: a community and a network that will continue to reflect on how tracking and being tracked affects our lives, long after the hype bubble bursts. In so doing, Quantified Self—like Occupy before it—will help lay the groundwork for action and resistance to come. It’s not a movement but a store of potential energy.

Een van de voorspelde trends van 2012 was zelfkwantificatie: het bijhouden van statistieken over jezelf die tot verbetering moeten leiden, bijvoorbeeld van  je slaappatroon, gewicht of bedprestaties. Er bestaan verschillende apps voor de smartfone die dit vergemakkelijken. Zulke applicaties zijn nog maar matig populair. Pew Internet publiceerde onlangs gegevens over ‘gezondheidstracking’ en de rol van ICT daarin.  Van de Amerikaanse volwassenen die hun gezondheid op de een of andere manier bijhouden, gebruikt slechts 21 procent een vorm van technologie, zoals een spreadsheet, website, app of apparaat.

Een aantal inzichten, gebaseerd op een representatieve survey onder 3,014 Amerikanen:

• 69 procent houdt gezondheid voor zichzelf of een ander bij. Het kan gaan om gewicht, eetpatroon, sport, bloeddruk of andere gezondheidsindicatoren. In het rapport worden zij de trackers genoemd;
• Bijna de helft van de trackers (44 procent) doet dat zonder hulpmiddel, dus in hun hoofd;
• De helft van de trackers houdt de data niet regelmatig bij;
• Slechts een derde van de trackers deelt de data met anderen, en maar de helft van hen doet dat met een arts;
• Mensen houden hun gezondheid bij omdat het resultaten oplevert: 46 procent zegt dat het gezondheid verbetert en 40 procent zegt dat ze hierdoor betere vragen aan artsen konden stellen;
• Mensen met een chronische conditie (zoals diabetes of hoge bloeddruk) houden hun gezondheid niet vaker bij. Dit verandert sterk wanneer er meerdere gezondheidsproblemen zijn.

Het is waarschijnlijk dat Pew Internet deze studie ieder jaar gaat afnemen en dat zo veranderingen bijgehouden kunnen worden. Desalniettemin laten deze resultaten zien dat de wereld van het gekwantificeerde ik, waarin grote spelers als VGZ en Philips veel brood zien, nog een ver-van-mijn-bed-show is voor deze Amerikanen. Vooralsnog houden zij voornamelijk en weinig systematisch in hun hoofd bij hoe hun gezondheid zich ontwikkelt.

We zijn inmiddels gewend dat allerlei organisaties statistische informatie over ons verzamelen – van marktonderzoek waar we vrijwillig aan meewerken, via Facebook tot je werkgever of onderwijsinstelling in de vorm van urenregistratie, productiviteit en rendement. Volgens gamesjournalist Dean Takahashi wordt één van de trends voor 2012 the quantified self, in het Nederlands ‘het gekwantificeerde ik’. Dit begrip verwijst naar data die we over ons zelf verzamelen. Sporters en lijnende vrouwen hielden altijd al nauwgezet hun gewicht bij onder het mom ‘meten is weten’. Maar met nieuwe technologische toepassingen meten we bijvoorbeeld ook hoe ver we rennen (Runkeeper), hoe effectief we slapen (Sleep Cycle), en hoe goed we seksen (SexTrack).

Jezelf beter maken
Overal ter wereld worden meet-ups georganiseerd (bijvoorbeeld in Amsterdam) waar enthousiaste zelf-kwantificeerders ervaringen, kennis en applicaties uitwisselen. Het gekwantificeerde ik gaat niet alleen om statistische informatie, maar ook om lifelogging en psychologische zelftesten. Takahashi defineert zelf-kwantificatie als zelfkennis via cijfers. Hij herleidt de trend tot games, waarin het immers gebruikelijk is dat je allerlei stats ziet over je prestaties als speler. Kevin Kelly, een fervente zelf-kwantificeerder, stelt dat door jezelf te meten, je jezelf kunt verbeteren. Dit is volgens hem het uiteindelijke doel van data over jezelf verzamelen.

In 1991 schreef de Britse socioloog Anthony Giddens in Modernity and Self-Identity hoe in onze moderne tijd het ik een project is geworden waar we constant aan werken. We willen alsmaar beter worden: als werknemers, als moeders, als minnaars. Giddens gebruikte als voorbeeld voor dit project de immense populariteit van zelfhulp: je wordt een beter persoon door dit zelfhulpboek te kopen of deze zelfverbeteringscursus te volgen. Het project van het ik, zoals Giddens het noemt, is reflexief. Dit betekent dat het tot stand komt door steeds maar na te denken over – en dus te reflecteren op – de eigen identiteit. Het uiteindelijke doel is zelfverwezenlijking: zelfkennis is onontbeerlijk om aan jezelf te kunnen werken en pas wanneer je afdoende over jezelf hebt nagedacht en afdoende aan jezelf hebt gewerkt, kom je tot ‘je ware zelf’.

Het gemiddelde ontstijgen
Het gekwantificeerde ik sluit naadloos aan bij Giddens’ ideeën over het ik als een reflexief project gericht op zelfverwezenlijking. Net als in de traditionele zelfhulpindustrie gaat het om consumptie (zonder de applicaties kan je jezelf niet meten) en zit er een onmiskenbaar spiritueel tintje aan (het bereiken van een beter ik). Het reflexieve project en het gekwantificeerde ik zijn symptomen van het neoliberalisme. Ze zijn beiden sterk individueel en gericht op groei. We kunnen het gekwantificeerde ik dan ook zien als een toevoeging op Giddens’ ideeën, mogelijk gemaakt door nieuwe technologie.

De statistische aard van het gekwantificeerde ik biedt daarbij wel enige reden tot zorg. Statistiek gaat om vergelijking en gemiddelden. Door je resultaten af te zetten tegen je eerdere prestaties, zie je waar je groeit of waar je achterblijft. De apps waarmee je jezelf kunt meten zijn vaak sociaal: je kunt jouw data vergelijken met die van anderen. Wanneer het gaat om de gemiddelde tijd van een rondje Vondelpark rennen is dit niet zo erg. Sport en competitie zijn tenslotte onlosmakelijk met elkaar verbonden. De koppeling van statistische gemiddeldes aan identiteit leidt echter onvermijdelijk tot de vraag ‘ben ik wel normaal’? Ben ik wel normaal als moeder, ben ik wel normaal in bed, ben ik wel normaal als persoon? Blijft mijn ik niet achter bij de rest? Met het uitbuiten van zulke angsten is veel geld te verdienen en dat vraagt om waakzaamheid.