De manier waarop scholen seksuele voorlichting inrichten loopt sterk uiteen, net als de boodschappen die ouders hun kinderen meegeven. Toch moet elke generatie dusdanig seksueel voorgelicht worden dat ze weten hoe ze veilig en plezierig seks met elkaar hebben. Welke informatie moeten ze dan meegekregen en wie bepaalt welke informatie juist is?

In de eerste aflevering van het achtste seizoen verwonderen de Mediadoctoren zich samen met genderstudiesonderzoeker Marijke Naezer over seksuele voorlichting. In het interview spreken we met seksuoloog Yuri Ohlrichs van Rutgers – zie beneden. Het item gaat over Purno de Purno.

Meer informatie hier. U kunt zich ook via iTunes op deze podcasts abonneren.

De Dokter Corrie Show is het meest fantastische tv-programma over seks, zo betoogde ik elders. Helaas moet dat veranderd worden in was, want het voorlichtingsprogramma is gestopt en keert voorlopig niet terug. Dat is ontzettend jammer, want elk jaar komt er weer een nieuwe lichting pubers bij die vragen over seks heeft. Voor hen is er nu gelukkig het boek Dokter Corrie Geeft Antwoord, geschreven door Niki Padidar. Ondertitel: over puberteit, ssss sssseks ssseksualiteit en relaties.

Het boek zit bomvol informatie, waarbij geen onderwerp geschuwd wordt. Er is uitleg over hoe je verkering vraagt, hoe het is om transgender te zijn en hoe zelfbevrediging werkt. Er is uitgebreide informatie over anatomie en er is zelfs een olijke uitklappiemel. Alles is kleurrijk geïllustreerd met foto’s en tekeningen. Ook het puberpanel uit het televisieprogramma is present. Voor ouders is er een speciale bijlage met gouden tips. Tamelijk briljant is het omslag: je kunt de kaft omvouwen en dan lijkt het alsof je een wiskundeboek leest – zodat ouders lekker niks door hebben.

Dokter Corrie Geeft Antwoord is open en inlevend, feitelijk en grappig. De tips zijn bedoeld voor pubers, maar ook volwassenen kunnen er veel van leren. Ideaal als cadeautje dus, voor je neefje of nichtje of jezelf.

Online kan iedereen zijn eigen website of vlog over seksuele voorlichting beginnen. Daar kleeft een evident risico van desinformatie aan. Historica Manon Parry doet onderzoek naar wetenschapscommunicatie, en publiceerde recent een studie naar voorlichting over anticonceptie in digitale tijden in de bundel Reproductive Rights Issues in Popular Media: International Perspectives [betaalmuur].

Verschillende kanalen
Ze stelt vast dat er ‘informele seksuele voorlichting’ plaatsvindt: gemaakt door een onafhankelijk individu, vaak in reactie op boodschappen uit meer formeel-gemaakte media. Het gaat om amateurs en/of activisten die zorgen voor meer diversificatie in wat er online te vinden is. Zo komt er bijvoorbeeld kritiek uit de lhbtqia*-hoek op mainstream voorlichting en representatie.

Daarnaast zijn er sites gemaakt door kleine teams, gefinancierd met een mix van publiek geld en commerciële baten, met specifiek educatieve doeleinden. Scarleteen is daar een voorbeeld van. De toon daar is casual en empowerend. De informatie komt vooral in de vorm van tekst en is zwaar, in de zin dat er veel medische en technische termen worden gebruikt.

Tot slot zijn er ook grote, gevestigde organisaties online actief. Parry noemt hier als voorbeeld Bedsider, een site die zich specifiek richt op anticonceptie. Deze site is goed ontvangen door Amerikaanse professionals als ‘de eerste digitale interventie in reproductieve gezondheid’.

Conclusie
Professionals in de gezondheidssector worden steeds meer aangemoedigd ‘consumenten’ online op te zoeken waar ze zitten: op Facebook en YouTube bijvoorbeeld. Als je publieken daar wilt aanspreken, doe je er goed aan hun input mee te nemen. Parry concludeert dat voorlichting gebaseerd op officiële bronnen maar van buiten de officiële kanalen geloofwaardiger is:

“Digital users are reframing or completely remaking the media that targets them, rejecting the hierarchy of expert and audience, and reaching out to underserved groups with messaging that respects a growing array of gender identities and sexual behaviors. Furthermore, institutional resources are well-utilized by individuals and entrepreneurs, as Scarleteen’s hyperlinks to published research and state and federal information demonstrates. The credibility of those drawing on these “official” resources comes precisely from their location outside of official institutional realms, and from their apparently authentic and spontaneous engagement with their peers (as opposed to a contrived and organized response). So far, entrepreneurial and individual efforts appear to have more quickly adapted to the expectations of the digital age, and most likely will drive changes in institutional approaches. Yet it may be a mistake for those in institutional projects to try to mimic the techniques of their competitors. In this diversified digital age, such competition may in fact prove entirely complementary” (p. 64).

De conclusie is dus dat gevestigde voorlichtingsorganisaties vooral niet hun concurrenten na moeten doen. Het is belangrijk dat zij de betrouwbare bronnen zijn, waarnaar anderen weer kunnen verwijzen.

‘Nederland is een vrije en open samenleving. Mensen kunnen zijn wie ze zijn en hun leven inrichten zoals ze willen.’ Zo opent het rapport Omgaan met seksualiteit en seksuele diversiteit, een beschrijving van het onderwijsaanbod van scholen van het Ministerie van Onderwijs. Wat gebracht wordt als observatie is echter eerder een doelstelling. Het rapport laat zien dat de werkelijke situatie hiermee niet overeenkomt. Scholen zijn verplicht aandacht te besteden aan seksuele diversiteit, maar dit gebeurt maar mondjesmaat en is sterk afhankelijk van de betreffende docent.

De inspectie deed onderzoek op 67 scholen voor basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. Er werden observaties gedaan en interviews afgenomen. Daarnaast is op ruim 200 scholen een survey uitgezet onder schoolleiders en leraren.

Incidenteel en weinig doelgericht
De wet zegt dat scholen leerlingen moeten leren om “respectvol om te gaan met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit”. Die doelstelling is behoorlijk vaag. De Inspectie concludeert dat scholen daar wel aan voldoen. Als het gaat om de effecten van het onderwijs op dit vlak, stelt de Inspectie zich opmerkelijk terughoudend op. Scholen hebben daar weinig inzicht in, en treden vooral op tegen grensoverschrijdend gedrag. Vanuit het perspectief van kwaliteit is de Inspectie echter luid en duidelijk:

“Aandacht voor de kwaliteit van het onderwijs maakt het mogelijk de factoren in kaart te brengen die bijdragen aan een succesvolle uitvoering, of deze bemoeilijken. Vanuit dit perspectief constateert de inspectie dat het onderwijs gericht op omgaan met seksualiteit en seksuele diversiteit vaak incidenteel van karakter is, weinig doelgericht en leraarafhankelijk. Het aanbod is niet verankerd in het curriculum en niet georganiseerd vanuit doorlopende lijnen, waarin de aandacht die het onderwerp op verschillende momenten en plaatsen in het curriculum krijgt, is afgestemd. Het aanbod bestaat vaak uit losse lessen, die daar apart voor worden gegeven en weinig verbinding hebben met het overige onderwijs, of blijft geïsoleerd binnen de momenten uit de lesmethode. Al met al komt het onderwerp vaak slechts beperkt aan de orde” (p. 9).

Anders gezegd: scholen doen maar wat.

Enkele opmerkelijke resultaten
De frequentie waarmee scholen aandacht geven aan seksuele diversiteit is ontzettend laag. Voor 71 procent van de scholen in het voortgezet onderwijs is dat bijvoorbeeld maar eens of enkele keren per jaar. Dat betekent dat 29 procent van deze scholen minder vaak dan eens per jaar aandacht geeft aan seksuele diversiteit. In het mbo is dat de helft van de onderzochte scholen.

Op minder dan een derde van de scholen trof de inspectie (enigszins) uitgewerkte visies aan.  Ook leerdoelen worden niet geformuleerd. De denominatie van de school houdt daarmee verband.

Scholen hebben geen inzicht in de effectiviteit van de lessen. De focus ligt vooral bij grensoverschrijdend gedrag. 30-40 procent van alle schooltypen geeft aan dat jet onderwerp aandacht krijgt als er incidenten zijn geweest. Scholen hebben vaak wel een beeld van hoe het klimaat onder de leerlingen is.

Het incidentele karakter van zulke lessen blijkt ook uit de voorkeur die in het voortgezet onderwijs gegeven wordt aan projecten en thema’s (bijvoorbeeld rond Paarse vrijdag) en aan externe deskundigen zoals die van het COC.

Zowel jongeren zelf als hun ouders en opvoeders maken zich zorgen over de rol die porno speelt bij het seksueel opgroeien. Ze zijn bang dat jonge mensen hun seksuele voorlichting uit porno halen, en dat zou dan weer leiden tot onrealistische ideeën over seks. Porno, zo lijkt de dominante opvatting, is namelijk niet realistisch of nastreefwaardig. Maar wat weten we eigenlijk over porno als seksuele voorlichting? De Australische mediawetenschapper Kath Albury zette het beperkte onderzoek op een rijtje [abstract].

Er zijn meerdere studies die aangeven dat pornografie een belangrijke bron van informatie is voor LGBTQ-jongeren. Zij halen uit porno meer seksueel zelfvertrouwen en het is ook positief voor het vormen van gemeenschappen. Er is ook onderzoek dat porno als positief onderwijsmateriaal ziet voor volwassen heterostellen. Jonge hetero’s daarentegen moeten volgens (andere) studies afgeschermd worden van seksueel expliciete inhoud. Dit geldt met name voor jonge mannen.

Schade
Gezondheidswetenschappers en feministische onderzoekers claimen dat pornografie slecht is voor de ‘seksuele repertoires’ van jonge mensen. Zo zou porno een agressieve houding ten aanzien van vrouwen bevorderen. Op zulke studies is ook veel kritiek. Verschillende gezondheidsstudies koppelen het kijken naar porno aan seksueel riskante praktijken, zoals geen condoom gebruiken. Het zijn vooral niet-academische columnisten die menen dat vrouwen dankzij porno hun schaamharen scheren, iets dat zij als negatieve ontwikkeling zien.

Er is anderzijds ook onderzoek dat vraagtekens plaatst bij de relatie tussen blootstelling aan seksueel expliciet materiaal en de gedragingen van jongeren. Zo stelt een Australische onderzoeker dat jongeren uit eigen seksuele nieuwsgierigheid porno opzoeken en er niet door geseksualiseerd raken. Andere onderzoekers keken juist naar de beschikbaarheid van alternatieve bronnen van informatie zodat jongeren veilig en ethisch over seks kunnen leren. Albury merkt hier op dat kritiek op pornografische inhoud alleen jongeren niet leert over ongelijkheid op het gebied van seks en gender. Dat moet ook op andere plekken in het onderwijscurriculum gebeuren.

Hulp voor volwassenen
Er zijn studies die aantonen dat homoseksuele pornografie inzetten effectief is bij voorlichting voor veilige seks onder homomannen. Hier is ook kritiek op: homoporno zou gewelddadig zijn, of: het is niet goed homocultuur zo erotisch af te beelden. Er is ook onderzoek dat een positieve waarde ziet in porno als ‘handleiding’ voor lesbische stellen. Er zijn Amerikaanse pornoproducenten die films maken die bedoeld zijn als voorlichting voor volwassen heterostellen, maar hier is geen onderzoek naar.

Pornogeletterdheid
Mediawijsheid (beter: mediageletterdheid) wordt vaak gezien als oplossing tegen negatieve effecten van media. In die lijn wordt ook pornogeletterdheid aanbevolen. Wetenschappers zijn het er niet over eens wat daar precies onder verstaan wordt. Het moet gaan om stereotypen te doorzien en negatieve rolmodellen te herkennen. Jongeren die dit kunnen, lezen porno echter nog steeds ook als sexy of cool. Andere onderzoekers wijzen erop dat lessen over porno op school ook goed kunnen zijn voor docenten: zij leren dan over de seksuele cultuur van jongeren.

Een probleem bij pornogeletterdheid is dat docenten hun leerlingen soms wettelijk niet bloot mogen stellen aan porno. Dat maakt een les ingewikkeld. Daarnaast wijzen wetenschappers erop dat docenten zich ongemakkelijk voelen. Er wordt dan ook vaak teruggevallen op het vertonen van documentaires.

Legitieme kennis
Er zit een groot verschil in hoe mannen en vrouwen, jongens en meisjes, hetero’s en homo’s geframed worden als ‘leerlingen’ van porno. Wat porno onderwijst en wat porno kan onderwijzen wordt voor deze groepen heel anders voorgesteld. Wetenschappers zijn duidelijk niet neutraal in hun benadering van porno als/en seksuele voorlichting. Het is dan ook logisch dat er geen academische consensus is over wat porno nu precies onderwijst en wat pornokijkers er nu precies van leren.

Het is belangrijk dat onderzoek op dit gebied recht doet aan de verschillen in seksuele voorkeur en smaken, en aan de seksuele nieuwsgierigheid van jongeren. Daarnaast is het belangrijk om steeds de vertogen over wat telt als legitieme seksuele kennis voor jongeren kritisch te bevragen.

Het kanaal bestaat al een tijdje, maar ik ontdekte het pas sinds kort: Theemutsen. Twintigers Darcy Lazar en Jade den Adel geven op hun YouTube-kanaal advies over seks en seksualiteit. Darcy had al eerder een beautykanaal. Elke vrijdag geven de vriendinnen antwoord op kijkersvragen. De vriendinnen-setting wordt sterk benadrukt in de filmpjes: Darcy en Jade zitten op de bank, maken grapjes en nemen af en toe een slok thee.

De kijkersvragen verschillen nauwelijks van de vragen die jongeren vroeger naar tienerbladen stuurden. Moet ik de eerste stap zetten? Wat moet ik doen bij een droog gevoel na de seks? Zijn mijn borsten te groot? Darcy en Jade zijn geen hulpverleners en hebben geen achtergrond in de seksuologie, en verwijzen daarom bepaalde gevallen door naar een psycholoog of huisarts. Dat gebrek aan professionele opleiding maakt niet veel uit: de vragen nodigen vooral bemoedigend advies uit. De meisjes zitten qua leeftijd net iets boven de doelgroep en vervullen zo de functie van een oudere vriendin of familielid.

Darcy en Jade brachten ook een boek uit dat in het najaar verscheen. De informatie daarin is, in tegenstelling tot het advies via de site, gecontroleerd door professionals. De kans is groot dat vooral volwassenen daarin geïnteresseerd zijn: als het tiener is het natuurlijk veel handiger anoniem YouTube te kijken dan op de bank in het boek bladeren.

Hieronder: moet ik me als meisje schuldig voelen als ik masturbeer?

De informatie is zeker niet alleen voor meisjes. Zo geven de Theemutsen hier advies aan jongens over hoe om te gaan met een ongestelde vriendin:

Vrouwen kunnen ook een erectie krijgen. De clitoris is namelijk geen knopje, maar het is net als de penis een zwellichaam. Pas in 1998 kwamen medici erachter dat de clitoris grotendeels van binnen zit. In slappe toestand (plaatje boven) is de clitoris zo’n negen centimeter lang. Hieronder zie je de clitoris in opgewonden stand. Ik wist dit allemaal ook niet, maar leerde het van een nieuwe podcast.

Vuile Lakens is een podcast over seks en het lichaam, gemaakt door de Vlaamse genderdeskundige Anaïs Van Ertvelde en schrijfster Heleen Debruyne. Er zijn pas twee afleveringen. De eerste gaat over het speculum, een instrument waarmee we in de vagina kunnen kijken. Deze tweede dus over de clitoris.

Zelfs seksuologen hebben weinig kennis van het vrouwelijk seksorgaan en er is opvallend weinig consensus. Aan het woord komt seksuoloog Wim Slabbinck die uitlegt dat vrouwen moeten voldoen aan een ideaal dat niet bestaat: het vaginaal orgasme. Ook een orgasme via de g-spot bestaat volgens hem niet: dat is ‘gewoon’ een gevoelige plek. Alle orgasmes komen uit de clitoris – sorry Freud! Dat gebrek aan kennis heeft alles te doen met angst voor de vrouwelijke seksualiteit.

Je kunt hieronder luisteren, maar klik vooral ook even door naar Vuile Lakens voor de vele links die daar staan.

In de jaren ’80 wordt het seksueel stil op de televisie. Met de komst van AIDS lijkt de seksuele revolutie definitief voorbij. Veronica wijdt in 1987 een thema-avond aan seks. De titel is veelzeggend voor het tijdsbeeld:Veilig Vrijen. Het gaat vooral over jongeren en de zomervakantie, en geeft tips hoe je verstandig seks kunt hebben. Er wordt een condoom afgerold om een erectie, in close-up. Voor het eerst is op de Nederlandse televisie te zien hoe een penis een vagina binnengaat.

Seks wordt ‘cool’ in beeld gebracht in Sex Met Angela (1993). Dit Avro-programma richt zich sterker dan de voorgangers op jongeren. Flitsende muziek en een studio vol met kussens om gezellig op te liggen en luisteren naar kleurig geklede ex-Dolly Dot Angela Groothuizen. Er zijn straatinterviews met jongeren en een bekende Nederlander komt vertellen over zijn of haar ervaringen. Voor anatomie is weinig plek, maar voor diversiteit des te meer. Holebi-jongeren, gehandicapte jongeren en jongeren van verschillende etnische achtergrond weten zich gerepresenteerd.

In het nieuwe millennium wordt seks op tv het domein van de nieuwe jongerenzender BNN. Neuken Doe Je Zo! (2003) met Bridget Maasland wil vooral “dingen losmaken”. Er is een vaste arts die uitleg geeft over anatomie, zoals gemiddelde penisgrootte en de mythe van het maagdenvlies. Seks wordt weer wat leuker en er is dus aandacht voor plezier en genot. Neuken Doe Je Zo! wil “geile” televisie maken. Het draait dus niet alleen om voorlichting, maar ook om vermaak.

Die tendens wordt doorgezet in Spuiten & Slikken (2005). Over seks wordt er nauwelijks meer voorlichting gegeven, over drugs des te meer. In Spuiten & Slikken wordt seks vooral ingezet als erotisch amusement. De beelden zijn dan ook behoorlijk expliciet. Voor biologie is geen aandacht. Liefde wordt eigenlijk alleen besproken met de BN’ers die te gast zijn in de studio.

Nu is er De Dokter Corrie Show (NTR). De witte jas van dr. Corrie, het item met de BN’er, de tieners die over hun ervaring vertellen en de liedjes bouwen duidelijk voort op het genre. Nieuw is de doelgroep: het gaat niet om jongeren, maar om prepubers in de laatste jaren van de basisschool. Veel meer dan de genoemde programma’s wordt het onderwerp benadert met humor. Cabaretier Martine Sandifort speelt Dr. Corrie, een wat onhandige maar immer bezielde seksuoloog.

Eerdere seksuele voorlichtingsprogramma’s wilden allemaal ‘het taboe’ rond seks doorbreken, keer op keer weer. In De Dokter Corrie Show is seks volkomen normaal. Het is dr. Corrie die raar is, met haar beugel en haar onvermogen woorden als vagina te zeggen.

Het programma begon als item in Het SchoolTV-weekjournaal. Daar werden sommige ouders zo boos over dat ze een petitie startten om het te verbieden. In die zin is er weinig veranderd: enerzijds praten voorlichtingsprogramma’s op de Nederlandse tv open over seks, anderzijds zijn er mensen die dat volkomen ongepast vinden.

Dit is een verkorte versie van mijn column die vandaag verscheen op The Post Online. Voor dit overzicht is gebruik gemaakt van de masterscriptie Media & Cultuur van Merel Swanink (UvA). Zij analyseerde de verschillende programma’s die te zien zijn geweest.

In Mexico is abortus grotendeels illegaal. In Mexico Stad is het sinds 2007 mogelijk om tot 12 weken zwanger een abortus te krijgen, maar in de andere staten wordt abortus nog steeds gezien als moord. Dit leidt tot hoge aantallen illegale abortussen, met alle risico’s van dien. De Amerikaanse site RH Reality Check, een online gemeenschap voor seksuele rechten, rapporteert over een applicatie die ongewenst zwangere vrouwen in Mexico kan helpen. ¿No Te Baja? (wat zoveel betekent als ‘niet ongesteld?’) is een website waar vrouwen via een stappenplan informatie krijgen hoe ze bij zichzelf een abortus kunnen toedienen.

Het geneesmiddel Misoprostol wordt gebruikt voor maagzweren maar kan ook uteruscontracties veroorzaken. Het is zonder recept verkrijgbaar in Mexico, maar veel apothekers weten niet precies hoe het middel toegediend moet worden om een abortus te veroorzaken. De interactieve site doorloopt allerlei scenario’s en geeft op basis van iemands persoonlijke situatie informatie over hoe Misoprostol verkregen kan worden en hoe het toegediend moet worden. Centraal staat het cartoonkarakter Claudia dat over tijd is. RH Reality Check schrijft:

“Users of No Te Baja, through the actions of Claudia and her boyfriend, go through each detailed step of the process of self-administering a medication abortion: from the initial pregnancy test to the decision whether or not to involve the partner; the signs and symptoms of an ectopic pregnancy to calculating gestational age to indicate whether or not use of Misoprostol will be effective—and if it will be safe to self-administer.”

Aan alles is dus gedacht, ook aan nazorg. Zo wordt de bezoeker geïnformeerd over vormen van anticonceptie om toekomstige ongewenste zwangerschap te voorkomen. De zelfmedicatie is niet zonder gevaar. Mocht het zo ver komen dat de vrouw toch medische hulp nodig heeft, dan kan het middel door artsen worden opgemerkt en de vrouw worden vervolgd voor het zelf toedienen van een abortus. Ook hierover informeert de applicatie.

Uiteraard roept de website weerstand op bij tegenstanders van abortus, zie bijvoorbeeld de Amerikaanse ‘pro-life’-website Lifenews.com.