Waar platformen als Twitter en Facebook meer zijn gaan modereren, gaat Telegram juist prat op gebrek aan moderatie. Daardoor is Telegram een toevluchtsoord geworden voor radicaalrechtse figuren en complotdenkers. Een groep onderzoekers bracht het Nederlandstalige netwerk in kaart in een recente studie [open access]. Hun onderzoek laat zien dat het aantal openbare kanalen sterk gegroeid is en dat extreemrechtse kanalen internationale complottheorieën zoals QAnon en The Great Reset verspreiden.

Methode
Om relevante kanalen te vinden, pasten de onderzoekers de sneeuwbalmethode toe, dus ze keken welke kanalen genoemd werden in een kanaal, om vervolgens die kanalen weer te onderzoeken.  Ze begonnen dit proces vanuit een lijst met zo’n vijftig kanalen opgesteld door deskundigen. Uiteindelijk kwamen ze tot 215 openbare kanalen, met in totaal 371.951 berichten. Dat zijn originele berichten in het Nederlands, doorgestuurde berichten in het Engels en vertalingen van Engelstalige content. Het gaat om de periode maart 2017 – juli 2021.

Het materiaal is onderworpen aan een netwerkanalyse (de namen van de kanalen zijn daarbij geanonimiseerd). Daarnaast zijn is op de berichten een inductieve thematische analyse uitgevoerd. Om die nader te contextualiseren is een aantal berichten onderworpen aan een close reading.

Resultaten
Het aantal kanalen steeg tussen juni 2020 en juli 2021 dramatisch van 334 naar 4354. Dat heeft alles te maken met weerstaand tegen coronamaatregelelen en het ‘deplatformiseren’ van bepaalde radicaal-rechtse personen op bijvoorbeeld Twitter. Het soort berichten in deze kanalen is divers: sommige bevatten nauwelijks doorgestuurde berichten, andere bijna alleen maar. Sommige kanalen presenteren zichzelf als nieuwskanalen, sommige zijn gewijd aan ‘Telegram influencers’ en microcelebrities.

De onderzoekers zagen zeven ‘narratieve categorieën’ in de data. Het meest aanwezig is de categorie coronavirus-complottheorieën (67.056 berichten). Het centrale verhaal is dat de overheid met voorbedachte rade individuele vrijheid onderdrukt. Een deel daarvan wijdt die voorbedachte rade aan ‘globalisten’ of Joodse elites. Veel berichten gaan over wie voor een nieuwe versie van de Nürnberg-processen zal moeten verschijnen.

QAnon is een aparte categorie (9.197 berichten). Het gaat merendeels om doorgestuurd (vertaald) Engelstalig materiaal met QAnon-terminologie. Soms worden QAnon narratieven locaal gemaakt, bijvoorbeeld in de theorie dat Jaap van Dissel ritueel mensen heeft misbruikt in Bodegraven in de jaren 80. Een kleinere subset is gewijd aan The Great Reset (4.023), waarin gesteld wordt door corona een hoax is van de WEF om de New World Order te vestigen die mensen zal veranderen in communistische drone-arbeiders.

De vierde groep is racisme en wit slachtofferschap (7.499 berichten), waaronder ook antisemitisme en islamofobie vallen. Wit slachtofferschap betekent dat mensen zichzelf als slachtoffer zien van politieke correctheid en positieve discriminatie, en zichzelf en hun cultuur als onder druk beschouwen. Een voorbeeld hiervan is het ‘verzet’ voor het behoud van Zwarte Piet. Ook het idee van de ‘Great Replacement’ valt in deze categorie.

Anti-woke narratieven (10.428 berichten) zitten in berichten waarin emancipatoire sociale bewegingen worden afgewezen. ‘Woke’ en ‘wokeness’ worden gebruikt als beledigingen. Daarbij worden bewegingen als Black Lives Matter gekoppeld aan complottheorieën over Joodse elites.

Een van de grootste categorieën is anti-establishment narratieven (45.483 berichten). Hier keren posters zich tegen gevestigde instituties als de media, universiteiten en bedrijven. Het gaat daarbij ook om opmerkingen over liegende media en nepnieuws.

Tot slot: anti-overheid narratieven (53.443 berichten). Het gaat om berichten waarin wantrouwen naar de Belgische en Nederlandse overheden wordt uitgesproken, bijvoorbeeld over coronamaatregelen. Zulke antidemocratische uitingen functioneren volgens de onderzoekers als een brug naar extreemrechts.

Implicaties
In een interview met Bureau Communicatie van de UvA zegt betrokken onderzoeker Stijn Peeters dat het belangrijk is om te “weten waar de mensen die zich buiten het reguliere debat plaatsen het met elkaar over hebben”. Dat mag niet onder de radar blijven, stelt hij.

In de resultaten ontdek je gemakkelijk de ideeën die FvD uitdraagt in de Tweede Kamer en die nu ook bij de publieke omroep te horen zijn dankzij Ongehoord Nederland. Op die manier vinden deze ‘alternatieve’ geluiden zich een weg naar de mainstream – bijvoorbeeld in de nieuwsverslaggeving over zulke voorvallen.

Pas nu een grote meerderheid van de bevolking gevaccineerd is lijkt er een maatschappelijk debat te ontstaan over de vaccinatieweigeraars. Voor zorgmedewerkers is de groep een enorm probleem. Ze weigeren niet alleen vaccins, maar ook mondkapjes – zelfs als ze met serieuze coronaklachten binnenkomen. Het leidt tot frustratie over vermijdbaar lijden onder het personeel.

Als we deze groep willen overhalen om zich toch te beschermen tegen corona, moeten we eerst weten waarom ze hun huidige keuze hebben gemaakt. In het project ‘De Maatschappelijke Impact van COVID-19’, gefinancierd door ZonMw, werken verschillende universiteiten en gemeentes samen aan onderzoek. Deze week verscheen een working paper over de beweegredenen vaccinatieweigeraars.

Methode
In het project worden surveys afgenomen, met zowel gesloten als open vragen. Dit paper is gebaseerd op data verzameld in maart 2021 onder 24.227 respondenten. Vijftien procent van deze ondervraagden gaf toen aan niet gevaccineerd te willen worden. Zij kregen vervolgens de open vraag waarom niet. Daarop hebben 688 respondenten geantwoord – dat is slechts 19 procent van de respondenten die zich niet wilden laten vaccineren, een lage respons dus. Vrouwen, jongeren en lageropgeleiden gaven vaker antwoord. De resultaten zijn daarom niet representatief voor de bevolking, maar het onderzoek is wel degelijk relevant omdat het inzicht geeft in bestaande motieven en het relatieve belang ervan voor deze mensen.

De antwoorden zijn handmatig gecodeerd en de verkregen motieven zijn vervolgens voorgelegd aan zorgprofessionals in focusgroepen. Zo zijn vervolgens een aantal handelingsperspectieven geformuleerd.

Beweegredenen van weigeraars
De onderzoekers komen tot drie hoofdcategorieën, die elkaar niet uitsluiten:

1. Vertrouwen in het eigen lichaam
Ongeveer een kwart van de genoemde redenen valt hieronder. Het gaat om mensen die vinden dat zij gezond zijn, een sterk immuunsysteem hebben en/of niet kwetsbaar zijn. Zij vinden een vaccin daarom niet nodig. Ook mensen die het al gehad hebben passen in deze categorie.

2. Zorgen over bijwerkingen
Ruim een derde van de redenen is samen te vatten onder deze noemer. Het zijn enerzijds mensen die zich directe angst hebben voor bijwerkingen op de korte of lange termijn en anderzijds mensen die geen proefkonijn willen zijn. Het zijn bijvoorbeeld mensen die medicatie gebruiken of zwanger zijn, of die het vaccin niet vertrouwen omdat ze menen dat het zich nog in een experimentele fase bevindt.

3. Wantrouwen in vaccin en betrokken instanties
Uit een derde van de genoemde redenen spreekt wantrouwen, al is het niet altijd duidelijk naar wie of wat. Wanneer dat wel benoemd wordt, gaat het om instanties als WHO, RIVM en GGD, en de farmaceutische industrie. Ook de regering wordt niet vertrouwd. Daar zitten gradaties in. Er zijn mensen die sterke twijfels hebben en vinden dat er te weinig ruimte is voor kritiek, dat ze worden weggezet als viruswappie. Er zijn mensen die vinden dat het vaccinatieprogramma een “hoog propaganda-gehalte” heeft, of dat de wetenschap “arrogant” is. Er is ook dieper wantrouwen, waarbij complottheorieën worden aangehaald en het bestaan van het virus wordt ontkend.

Perspectieven van zorgprofessionals 
De geïnterviewde zorgprofessionals herkenden de beweegredenen. Zij zeggen dat het vaak gaat om gelegenheidsargumenten: “als het ene argument wordt weerlegd, wordt een ander argument gebruikt, waarbij mensen zich baseren op diverse informatiebronnen” (p. 5). Deze huisartsen hekelden de overheidscommunicatie omdat ze vonden dat vaak te moeilijk was, bijvoorbeeld voor mensen die Nederlands niet als moedertaal hebben en laaggeletterden.

Zij vonden ook dat er te weinig is gekeken naar obstakels, zoals de bereikbaarheid en nabijheid van priklocaties. Bovendien vonden ze dat partijen als GGD en gemeentes slecht met hen samenwerkten. Zij zien zichzelf als “onmisbare schakel in het bereiken van bepaalde doelgroepen, vanwege de relatie die zij hebben opgebouwd met patiënten” (p. 8).

Aanbevelingen
De onderzoekers komen tot zeven zogeheten handelingsperspectieven voor beleidsmakers en professionals:

1. Erken verschillende perspectieven en ga het gesprek onbevooroordeeld aan;
Dat betekent ook twijfelaars niet afschilderen als wappies.

2. Parallel aan vaccinatiebeleid voor doelgroepen met een hoge vaccinatiebereidheid moet vanaf het begin aandacht komen voor moeilijker te bereiken groepen;

3. Identificeer sleutelfiguren en -organisaties en zet deze in voor het bereiken van specifieke doelgroepen;

4. Bied ruimte aan flexibiliteit en creativiteit in het opgestelde beleid;

5. Geef gemeentebesturen samen met de GGD een rol in het nadenken over lokale vaccinatiestrategieën;

6. Maak meer gebruik van eerstelijns professionals en hun netwerk binnen het sociale domein;

7. Evalueer en reflecteer op gezette tijden met de meest betrokken stakeholders het gevoerde beleid en sta open voor tegenspraak.

Complotbeweging QAnon kon tijdens de coronacrisis sterk groeien: mensen vielen voor de ideeën over elites met een geheime agenda. De terminologie die bij QAnon hoort, is nu echter minder terug te vinden op mainstream sociale netwerken. Dat laat recent onderzoek van het Atlantic Council’s Digital Forensic Research Lab zien. Dit is de onderzoekstak van een denktank die zich richt op het tegengaan van nepnieuws. Ze analyseerden de frequentie van bepaalde frases op verschillende momenten in de tijd.

Het gaat dan om Q-specifieke terminologie als the storm, great awakening, trust the plan, dark to light, future proves past, disinformation is necessary, the military is the only way, we are the news, save the children. Onderstaande grafiek laat de afname duidelijk zien. Pieken liggen bij de Black Lives Matter-protesten in maart 2020 en in aanloop naar de bestorming van het Capitool op 6 januari.

Facebook, Twitter en Google hebben na de rellen actie ondernomen tegen QAnon-content. Het lijkt er dus op dat zulke moderatie effect heeft. Tegelijkertijd kunnen ook factoren een rol spelen. Wellicht heeft de afname er mede mee te maken dat ‘Q’, de persoon waarmee het allemaal begon (zie deze blogpost daarover) geen berichten meer uitstuurt. Ook kan het verkiezingsverlies van Trump hebben geleid tot teleurgestelde aanhangers. Daarnaast is het mogelijk dat QAnon’ers andere woorden zijn gaan gebruiken, om te voorkomen dat ze geband worden.

CC beeld: Anthony Crider

Op 6 januari 2021 bestormde een uitzinnige menigte het Amerikaanse Capitool. Trump-aanhangers drongen de Senaat binnen en onder hen bevonden zich veel mensen die geloven in QAnon. Het was de apotheose van argwaan die al een tijdje broeide in de krochten van het internet, maar die dankzij corona het grote publiek kon bekoren. Documentairemaker Cullen Hoback raakte al in 2017 geïnteresseerd in de QAnon-beweging. Zijn serie Q: Into the Storm, uitgezonden door HBO, is een absolute must-see voor iedereen die deze complottheorie wil begrijpen.

QAnon wordt gevoed door Q, een mysterieus persoon die het doet voorkomen alsof hij Q clearance heeft, een veiligheidsmachtiging van het Amerikaans leger. Deze Q ‘dropte’ verschillende aanwijzingen en aansporingen op het berucht platform 8chan, waar anonimiteit voorop stond en alles gepost kon worden. Q verwierf snel volgers in de internetgemeenschap, zoals vloggers die zijn cryptische boodschappen ‘vertalen’ voor een groter publiek.

Hoback heeft ongekende toegang verworven tot de eigenaren van 8chan. Hij heeft hen jarenlang gevolgd om te proberen te achterhalen wie Q is. Zijn zoektocht is een belangrijke les in internetgeschiedenis, over het ontstaan en de aard van 4chan, 8chan en de opvolger 8kun. De beheerders van die sites blijken te passen in het stereotiepe internetnerd. Q: Into the Storm gaat steeds van het hele kleine, de betrokken individuen, naar het hele grote: malafide opzet van Amerikaanse politici/hun spindoctoren, mensen die getraind zijn in psy ops (psychologische oorlogvoering).

Dat betekent dat je als kijker meegaat in het konijnenhol, in de complottheorie. Het wordt duidelijk dat QAnon eerst een spelletje was, en dat Q het ook op die manier ziet. Maar de grenzen tussen echt en cyber lopen door elkaar. Wat online gebeurt, heeft consequenties in de echte wereld. Aan het einde van de documentaire denkt Hoback te weten wie Q is. Op dat moment is echter al duidelijk dat Q de beweging allang niet meer controleert.

Complottheorieën komen al zeer lang voor, maar zijn momenteel een zeer hot topic. Maar hoe zit het met complottheorieën bij jongeren? Toen we in oktober dit bevroegen in Teacher Tapp was dit het resultaat:

Maar we merkten wel dat slechts 12 procent van de leraren in het basisonderwijs dergelijke verhalen hoorden bij hun leerlingen terwijl dit het drievoudige werd in het secundair onderwijs waarbij opviel dat 64 procent van de leraren uit het Beroeps Secundair Onderwijs dergelijke verhalen al van hun leerlingen gehoord hadden.

Brits onderzoekers ontwikkelden een vragenlijst om het geloof in dergelijke theorieën te meten bij jongeren. Ze hebben hiermee nu gekeken op welke leeftijd het keerpunt zit dat het geloof in complottheorieën bij adolescenten echt doorbreekt, en men kwam via vier afzonderlijke studies uit op 14 jaar. Meer nog, op 18 zijn er opvallend meer jongeren die geloven in complottheorieën dan bij oudere groepen. Het lijkt dat er op die leeftijd een soort van piek zou voordoen. (Lees ook hier)

Het is een interessant gegeven hoe dit onder andere regionaal zou kunnen verschillen én in de tijd. Zoals de Britse onderzoekers opmerken zitten bijvoorbeeld door de lockdown jongeren veel meer online, wat misschien ook een effect zou kunnen hebben.

Dit stuk verscheen eerder op Pedro’s blog X, Y of Einstein. 

Hedendaagse populaire cultuur – en in het kielzog daarvan: politieke cultuur – is doordrenkt van wantrouwen over de aard van waarheid en kennis. Het idee heerst dat kennis gekoppeld is aan materiële belangen en dat niets daarom zomaar aangenomen moet worden. Volgens hoogleraar Liesbet van Zoonen uit zich dat niet alleen in geloof in complottheorieën, maar ook in een gestegen geloof in het ik. Anders gezegd: naast het complotidee ‘the truth is out there’ heerst ook het idee ‘the truth is in here’. Zij noemt dit I-pestimology, een samentrekking van het Engelse I en epistemology [wiki]. In een recent essay [abstract] bespreekt zij dit fenomeen, dat zich in de politiek bijvoorbeeld uit in fact-free politics en dat door sommigen ook wel doorgeslagen postmodernisme wordt genoemd.

Ikke-ikke en spiritualiteit
Het geloof van het publiek in institutionele en wetenschappelijke kennis is afgenomen. Als voorbeeld noemt Van Zoonen het verzet tegen de inenting van jonge meisjes tegen het HPV-virus of de mate waarin intelligent design serieus genomen wordt. Net als socioloog Stef Aupers (eerder hier besproken) koppelt Van Zoonen de hoge mate van wantrouwen aan moderniteit. Onder moderniteit is er sterke onzekerheid over wat waar is en wie te vertrouwen is. Waar Aupers ingaat op het vinden van een zondebok, bespreekt Van Zoonen de tendens om de waarheid in jezelf te zoeken.

Het is een cultuur van narcisme die zich bijvoorbeeld uit in de groei van therapie (jezelf vinden), spiritualiteit (jezelf verbeteren) en persoonlijke media (jezelf uitdrukken). In de politiek krijgt dit vorm in een cultuur van personalisering: de persoon wordt steeds belangrijker en in de campagne wordt zijn hele persoonlijke geschiedenis ingezet. Andere voorbeelden zijn de rechtse politiek van civiel egoïsme (‘ikke ikke ikke en de rest kan stikken’) of het feministische adagium dat het persoonlijke politiek is.

Uitdagingen
Van Zoonen concludeert dat I-pestimology niet nieuw is, maar dat er nu veel meer platforms zijn waarop I-pestimology tot uiting komt. Het internet speelt daar – uiteraard – een belangrijke rol in. Dit biedt twee uitdagingen voor onze samenleving. Allereerst moeten kennisinstituties nu veel harder hun best doen om hun kennis erkend te zien. De tweede uitdaging ligt in de pluraliteit van stemmen: als iedereen op basis van persoonlijke ervaring waarheid claimt, hoe moeten we die stemmen dan wegen?

In haar essay schetst Van Zoonen een algemeen fenomeen dat op allerlei terreinen invloed heeft en ze laat zo zien hoe populaire cultuur en politieke cultuur met elkaar verweven zijn. De recente ophef rond opvattingen van de hoofdredacteur van het NOS Journaal over wetenschap zijn een voorbeeld van I-pestimology, net zoals de nadruk op het ik en authenticiteit in reality-TV dat is.

De Westerse cultuur zit vol met complottheorieën, bijvoorbeeld over de moord op JFK of over de aanslagen op de Twin Towers. Sociaalwetenschappers wijzen deze ideeën altijd af omdat ze tegengesteld zouden zijn aan moderne rationaliteit, wetenschappelijke objectiviteit en rede. In een essay in European Journal of Communication [abstract] beargumenteert socioloog Stef Aupers dat ‘conspiracy culture’ helemaal geen tegenhanger van moderniteit is, maar dat samenzweringstheorieën een radicale manifestatie zijn van wantrouwen dat diep geworteld zit in het idee van moderniteit.

We leven in een klimaat waarin aan de waarheid van alles wordt getwijfeld. Parodoxaal genoeg leidt dat ook tot het idee dat alles waar kan zijn. Tachtig procent van de Amerikanen gelooft dat hun overheid meer weet van buitenaards leven dan ze loslaat. Populaire cultuur is doorspekt met complottheorieën. De Da Vinci Code, The Matrix en 24 spelen allemaal met de paranoïde assumptie dat de sociale realiteit slechts een illusie is die bestaat om de geheimen krachten te verhullen die eigenlijk de loop van de geschiedenis bepalen. Steeds wanneer er een echte samenzwering ontdekt wordt, wordt het idee gevoed dat andere complottheorieën ook wel eens waar zouden kunnen zijn. Met name Watergate speelt hierin een belangrijke rol.

Samenzweringstheorieën zijn volgens Aupers reacties op ontwikkelingen zoals de verminderde invloed van traditie en de groei van bureaucratische staten. Het zijn strategieën om om te gaan met de angst die deze ontwikkelingen met zich mee brengt: het vinden van verklaringen voor schijnbaar onverklaarbare krachten.

De onzekerheid over hoe de wereld in elkaar zit, wat echt is en wat niet, hoort bij moderniteit: het volgt op het wegvallen van de zekerheden die traditie en religie brachten. Aupers concludeert:

Conspiracy culture, then, is above all about the construction of ultimate meaning that is resistant to the meaning-eroding forces of modernity (p. 32).