Hij werd vorig jaar al aangekondigd, maar krijgt de afgelopen weken pas tractie: slaaptoerisme als trend. Slaaptoerisme betekent het bezoeken van bestemmingen die inzetten op een goede nachtrust. Dat kan met kussens of ander beddengoed zet, met mineralen en aromatherapie of met rituelen en slaapdokters. Slaap is het voornaamste doel, maar je kunt slapen ook prima combineren met een bezoekje aan een oude stad.

Het lijkt erop dat dit gewoon advertorials zijn, manieren voor deze magazines om te verdienen aan affiliatielinks. In de artikelen wordt echter steeds een opmerkelijke link gemaakt met Covid. CNN citeert slaaponderzoeker Rebecca Robbins:

“When it comes down to it, travelers book hotels for a place to sleep …  People often associate travel with decadent meals, extending their bed times, the attractions and the things you do while you’re traveling, really almost at the cost of sleep. Now, I think there’s just been a huge seismic shift in our collective awareness and prioritization on wellness and well being.”

Corona heeft geleid tot veel slaapproblemen. Dat is nog steeds geen reden om veel geld uit te geven aan slaap elders: het lijkt belangrijker te investeren in slaap thuis. Dat is natuurlijk niet in het voordeel van hotels, die juist in de slaaptrend een manier zijn om corona-inkomstenderving terug te verdienen.

Barcelona is een van de populairste bestemmingen in Europa én een van de eerste steden waar verzet klonk tegen wat in de literatuur tourismification van steden wordt genoemd: steden worden onder de voet gelopen door toeristen, met allerlei schadelijke gevolgen. In een recent artikel [abstract] analyseren Francesc González-Reverté en Anna Soliguer-Guix Spaanse krantenberichten over toerismeficatie. Ze laten zien dat politici deze narratieven gebruiken om de publieke opinie naar hun hand te zetten.

Massatoerisme
In steden als Barcelona, Venetië en Amsterdam wordt geprotesteerd tegen toeristen. Het zijn er te veel, is het idee, waardoor de publieke ruimte niet langer van de burger is, lokale winkels verdwijnen en huizenprijzen stijgen. Het onbehagen overstijgt het niveau van gemopper, het kan gezien worden als

“the latest manifestation of a long line of contestation against the social and cultural dislocation wrought by a process of neoliberal urban redevelopment that began in the early 1990s” (p. 3).

Media spelen een belangrijke rol in het verwoorden van toerisme-afkeer, zo ook de Spaanse pers. De onderzoekers onderwierpen 328 nieuwsberichten uit zes verschillende kranten van verschillende aard (dwz. El País is een grote landelijke krant; Diari Ara een Catalaanse) aan een inhoudsanalyse. Het gaat om de periode 2005-2020, inclusief een stuk coronacrisis dus.

Drie verhalen
Aan het begin van de onderzoeksperiode verschenen er nauwelijks toerismeficatie-berichten. Dit verandert sterk in 2017, toen toeristen werden aangevallen en er een debat ontstond over het verdienmodel en hoe toerisme in banen te leiden. Toerisme is een discursief fenomeen: de betekenis ervan is sociaal geconstrueerd in taal.

De onderzoekers onderscheiden drie narratieven: het recht op de stad, governance en tourismefobie. De lokale zorg in Barcelona is wat daar de lloretisering van de stad wordt genoemd, naar Lloret de Mar. De nadruk wordt gelegd op ongewenste vrijgezellenfeesten en cruiseschepen, die tegen het gewenste imago als cultuurstad ingaan.

Daarvoor moeten oplossingen worden gezocht. Het tweede verhaal gaat over beheer: toerisme hoort erbij, maar hoe kunnen we dat managen? Hoe duurzaam en houdbaar is toerisme als verdienmodel? De coronacrisis benadrukte de afhankelijkheid van een instabiel verdienmodel.

Het derde narratief is toerismefobie. Afkeer van toeristen is een manier om bepaalde sociale en politieke actoren te legitimiseren of delegitimiseren. Anti-toerismebewegingen worden afgewezen, protesten en aanvallen tegen toeristen worden bekritiseerd. Daartegenover worden kosmopolitische argumenten geplaatst, over een welkomende, open stad. Maar toerismefobie wordt ook ingezet om politieke rivalen te bestrijden. De ene kant roept dat de andere kant te weinig doet om het probleem te bestrijden. Daarnaast wordt dit argument gebruikt voor Catalaanse onafhankelijkheid. Er is een strijd gaande om de publieke opinie.

Amsterdam
De parallellen tussen Barcelona en Amsterdam zijn groot. In de angst voor de lloretisering van de stad herken je de afkeer van Engelse toeristen in Amsterdam. Amsterdam noemt zich misschien geen cultuurstad, maar het verhaal over ‘hoogwaardig toerisme’ is eveneens vergelijkbaar. En ook in Amsterdam zie je hoe toerismefobie wordt gebruikt voor politieke doeleinden, zoals het tegengaan van sekswerk.

Het zou daarom interessant zijn om deze studie te repliceren, om overeenkomsten empirisch te gronden en wellicht te analyseren in hoeverre onze bestuurders frames uit andere toerismesteden hebben overgenomen en aangepast om hun eigen politieke doelen te dienen.

Liftende jongeren voelt als iets uit het verleden. Het wordt nog wel gedaan, maar niet meer in dezelfde mate als voordat er OV-studentenkaarten en goedkope bussen & vluchten waren. Bij toeval stuitte ik op een artikel uit 1978 [abstract] waarin een aspect van de toenmalige liftcultuur wordt onderzocht: bullshitting. Dit lullen of overdrijven is een manier om een gesprek op te leuken:

“Bullshitting is a style of non-ordinary talk about “normal” life; it is a way to review this life literally and to represent the individual experiences in life as heroic drama-as extra-ordinary. Truth and falsehood are not issues in bullshitting because this kind of talk is playful; it is a way to make conversation more fun” (p. 242).

Socioloog Chandra Mukerji reed in de zomers van 1971 en 1972 dwars door de Verenigde Staten om lifters op te pikken. Ze interviewde 51 mensen: studenten, jongeren die na school geen werk konden vinden, veteranen en deserteurs. Deze lifters zagen zichzelf als bums.

Functies
Reizen heeft iets betoverends, maar het kan ook heel saai zijn. Bullshitting is een manier om de tijd te doden. Daarnaast is het een vorm van informatie uitwisselen. Mapping noemt Mukerji het:

“This kind of mapping is best done in stories that describe “great rides” with nice people who go straight from where their storytellers were picked up to where they were going. They are balanced by ones that lament the long waits in bad weather and bad company that characterize “bad rides.” “Good ride” stories include profiles of generous people, great destinations to visit and, occasionally, good job opportunities for people who need to make a little more money for travel. “Bad ride” stories draw menacing pictures of local police and “locals” in some section of the country who are described as capable of making the life of a stranded hitchhiker miserable or very short” (p. 245).

Bullshitting is ook manier om een positief beeld van jezelf neer te zetten. Reiservaringen worden overdreven en de lifter presenteert zichzelf als werelds. Mukerji vergelijkt het met het hebben van veel stempels in je paspoort: het is manier om te tonen hoe bereisd je bent. Omdat liften niet zonder gevaar is, kan de lifter een imago neerzetten als heldhaftig en onafhankelijk. Negatieve verhalen overheersen omdat de verteller daarmee het beste kan laten zien hoe sociaal geraffineerd hij is.

Leeftijd
Hoe meer ervaren een lifter is, hoe saaier en minder avontuurlijk het reizen kan worden. Bullshitting is een manier om daarmee om te gaan. Mukerji ziet belangrijke leeftijdsverschillen. De jongsten, tussen de 12 en 14, doen het niet en herkennen het ook niet. Zij zijn veelal stil in de wagen. Lifters van 16 tot 18 herkennen het wel, maar laten zich betoveren door wat ze horen. Ze geloven bijna alles. Routineuze ervaringen vinden zij bijzonder. Ze missen nog de ervaring om vast te stellen wat onbetrouwbaar is.

De wat ouderen, 18 tot 22 jaar, zijn de grootste bullshitters. Ze hebben de basisvaardigheden van liften regelen en slaapplekken onder de knie en proberen verschillende manier uit om hun ervaringen dramatisch op te blazen. De nog wat ouderen, van 22 tot 25 jaar, daarentegen zien zichzelf als volwassenen en bullshitten veel minder. Mukerji schrijft:

“When they tell stories, which they still love to do, they make it clear that it is fiction by saying, for instance, “Once upon a time I had an uncle …. ” When they talk about their experiences on the road, they are more likely to talk about the variety of things they have done or seen than elaborate one incident. What they communicate is they have done so much that they need not exaggerate; they are no longer “green kids”” (p. 247-248).

Liften is onderdeel van jeugdcultuur. Op een gegeven moment gaat het vervelen en houden de jongeren ermee op. Ze houden dan ook op met het romantiseren van onderweg zijn en leggen meer nadruk op de vervelende aspecten. Liften is daarmee een transitionele identiteit: het hoort bij een bepaalde overgangsfase. Daar zijn ook uitzonderingen op. Er zijn bijvoorbeeld ook laatkomers, oudere mensen die niet de mogelijkheid hebben gehad om in hun jeugd te liften. Dit zijn de allergrootste bullshitters volgens Mukerji.

Werkelijkheid
Lifters zijn trots op de onvoorspelbaarheid van het reizen. Ze zien in problemen uitdagingen en in verveling mogelijkheden:

“The road reality woven by hitchhikers includes little that is ordinary. People exclude any discussion of routine events. When hitchhikers wait a long time for rides, they begin to make the wait itself a source of satisfaction, knowing they will be able to exaggerate it in a “longest wait” bullshitting contest. A boring afternoon can be transformed into a day among “hostile natives” who never pick up hitchhikers unless they decide to kill them” (p. 249).

Er zijn standaardmanieren om ervaringen aan te zetten. Politie steelt regelmatig van hun arrestanten; afgelegen gebieden zitten vol enge dieren; vader- en moederfiguren duiken op in geval van eenzaamheid; er zijn altijd geweldige concerten of manifestaties waar iedereen altijd al hun drugs deelt en soms ook hun lichaam. Zo biedt liften de mogelijkheid om een avontuurlijke leven te leiden, waar je zelf in kan geloven.

Naar het nu
Het is niet moeilijk om in de hedendaagse backpackerscultuur de elementen uit deze oude jeugdcultuur terug te zien. Het doden van de tijd, het uitwisselen van informatie en het opscheppen over bereisd zijn zijn ook daar belangrijke kenmerken. Jongeren steken misschien minder hun duim op, maar hun cultuur verandert weinig.

Tijdens een van mijn backpacktrips was ik in in het zuiden van Laos, in een gebied bekend als de 4000 Islands. Een mede-backpacker kwam langsgefietst en vroeg me wat ik betaalde voor mijn bungalow. Ik meen me te herinneren dat het $2 per nacht was. Triomfantelijk verkondigde hij dat hij maar $1 voor de zijne betaalde, waarna hij rap weg peddelde. Sommige rugzakreizigers hebben het besparen van kosten tot een kunst verheven. Hun lol bestaat niet uit het reizen, het zien en het ervaren, maar uit het zo goedkoop mogelijk leven.

In Australië bereikt dit nu een dieptepunt. Volgens lokale kranten bedelen backpackers daar en concurreren ze met echte daklozen om de gunsten van de bevolking. Het Leger des Heils van Melbourne schat dat 1 op de 3 bedelaars in het centrum eigenlijk een overzeese toerist is die niet werkelijk hulp behoeft, zo schrijft The Age. Volgens The Herald Sun zou het vooral gaan om mannen onder de 30 uit Duitsland en Zweden. Ze zouden ook gebruik maken van eetvoorzieningen. De krant schrijft:

“Stephen Russell, a rough sleeper who has been on the streets for six months, said he directly experienced money being handed over to travellers and therefore missed out. Mr Russell questioned why tourists who could afford an international plane ticket and accommodation were on the streets asking for money. “It’s not fair. It makes the police give us a hard time,” Mr Russell, 48, said.

It comes just weeks after the Herald Sun revealed carparks in Port Melbourne and St Kilda had become pseudo-campsites for travellers ­illegally seeking to save cash. Penny-pinching tourists have also taken advantage of the generosity of Melbourne charities by lining up at services feeding Melbourne’s homeless and taking the food from more needy mouths, prompting some welfare services to operate later in a bid to avoid backpackers.”

Backpacken en kleine budgetten horen bij elkaar. Overal ter wereld zie je backpackers armbandjes verkopen of gitaar spelen voor wat cash. Bedelen is dan een klein stukje naar beneden. Het blijft de vraag of er werkelijk sprake is van 1 op 3 bedelaars. Hoe dan ook: is uw zoon of dochter (of vriend of vriendin) op wereldreis, maak wat extra’s over. Dat kunnen ze altijd gebruiken.

Malate is een toeristische buurt van Manilla. Het is een geliefde vakantiebestemming van veel homo’s uit het westen. Het is daarmee ook het werkterrein van de jonge Filipijnen die met seks geld verdienen. De homoseksuele scene kenmerkt zich door grote ongelijkheid. Zo worden lokale homo’s door eigenaren van clubs en bars anders behandeld dan de toeristen: toegangsprijzen en drankjes zijn expres voor hen te duur gemaakt. Een recente studie [abstract] van Dana Collins richt zich op de identiteiten die deze scene voortbrengt.

De lokale mannen zien Malate als een homobuurt en als een wijk waar je jezelf kunt zijn. Er wonen is te duur, het is de plek om uit te gaan, Westerse mannen te ontmoeten en – idealiter – daarmee een langdurige relatie op te bouwen. Doel is echter niet om buitenlanders te ontmoeten om weg te komen van de Filipijnen. In de omgang met homoseksuele buitenlanders valt het lokale klassensysteem weg. Dat maakt Malate vrij en open. Bovendien kunnen mannen er aangesproken worden: het staat een uiting van verlangen toe.

Het label ‘sex workers’ is niet echt van toepassing op deze mannen, vindt Collins. Het woord hospitality [±gastvrijheid] is beter omdat deze mannen zelf een verlangen hebben naar de buitenlandse gasten en graag met hen kletsen en ze de buurt laten zien. Zij zien zichzelf niet als arbeiders die een dienst verlenen aan een betalende klant. Omgang met deze vaak ervaren reizigers geeft een culturele competentie: ze leren over cultuur en taal. De lokale homo’s benadrukken dan ook dat ze relaties opbouwen met hun gasten. De economische ongelijkheid tussen mannen die over de wereld kunnen reizen en deze lokale mannen die vastzitten aan de Filipijnen lijkt er voor hen minder toe doen.

Het onderzoek van Collins heeft een aantal grotere lessen. Het laat zien wat de impact is van mondialisering op lokale cultuur. In die mondialiserende wereld zijn partijen ongelijk omdat rijkdom ongelijk is verdeeld. Er zijn echter identiteiten die die kloof overstijgen. Het gedeelde seksuele verlangen zorgt evenwel niet voor gelijke behandeling. Het onderzoek laat ook zien hoe gecompliceerd ‘sekswerk’ is. Het is nooit een simpele kwestie van de blije hoer of het zielige slachtoffer.

CC foto: pelleb

Toeristen zijn vaak bezig met tegenstellingen tussen authentiek en toeristisch, de echte cultuur of de oppervlakkige toeristensector. New Orleans werd door orkaan Katrina van de kaart geveegd en kwam daardoor op de kaart te staan. Het gebrek aan aandacht van beleidsmakers enerzijds en de overdadige aandacht van goedbedoelende helpers anderzijds hebben in het toch al zo toeristische New Orleans tegenstellingen tussen echt en nep vergroot. In de televisieserie Treme wordt regelmatig de spot gedreven met toeristen die New Orleans bezoeken maar blijven hangen op Bourbon Street, het hart van het namaak New Orleans waar alles draait om de toeristendollar. De serie Treme laat een beeld zien van de wijk Tremé, een van de oudste buurten van New Orleans waar veel muzikanten wonen. In de serie wordt de kijker uitgenodigd te gniffelen om de domme toerist, terwijl de kijker wél wordt meegenomen naar het authentieke Tremé. Of tenminste, dat lijkt zo.

Lynnell L. Thomas analyseerde [abstract] de relatie tussen de serie en de toerismesector. Zij stelt dat zowel de toeristensector als de serie een multicultureel beeld van New Orleans wil laten zien, waar diversiteit bij iedereen gevierd wordt. In dit beeld is geen plek voor daadwerkelijke ongelijkheden, voor conflict, strijd of criminaliteit. Diversiteit bestaat vooral om een ervaring authentiek en geloofwaardig te maken. Dankzij de serie trekt New Orleans een nieuw slag toeristen, op zoek naar het echte New Orleans weg van Bourbon Street. Het resultaat is ironisch. Er ontstaat een nieuw Tremé, een gegentrificeerd, ogenschijnlijk veilig Tremé waarvoor het oude Tremé heeft moeten wijken:

[T]he transition has also threatened the living culture of the neighborhood and the livelihood of its primarily poor and working-class African American residents, as exemplified by battles over public housing, live music, parading, aesthetics, and other practices that do not adhere to middle-class notions of decorum or respectability (p.220).

De serie Treme laat een keurig, fijn beeld zien van Tremé, dat in werkelijkheid niet zo clean is. Dat neemt echter niet weg dat het televisietoerisme dat beeld langzaam wel waar maakt: life-imitating-art-imitating-life. Het doel van de seriemakers was de aandacht vestigen op het ‘andere’ New Orleans. In het proces hebben ze dat echter doodgemaakt.