Home / Blog / Kleding communiceert, maar wat precies is nooit duidelijk

Kleding communiceert, maar wat precies is nooit duidelijk

LATER LEZEN

Het is weer de tijd van het jaar voor ophef over de kledingkeuzes van meisjes. Scholen of specifieke docenten maken zich zorgen omdat meisjes zich te bloot zouden kleden, wat vaak geframed wordt binnen een kader van onveiligheid: jongens met al hun hormonen zouden het er moeilijk mee hebben, of het zou docenten afleiden. Onderliggend aan de discussie is: welk signaal zenden meisjes uit met een buiktruitje of spaghettibandje?

Discussie over de kledingkeuzes van meisjes was in 2003 de aanleiding voor mijn proefschrift. In die tijd werden meisjes niet alleen van school gestuurd vanwege te blote kleding, maar ook vanwege te bedekte kleding: er woedde een discussie over de hoofddoek en de betekenis ervan. Deze twee debatten werden en worden zelden met elkaar in verband gebracht, terwijl dat wel relevant is – zie dit artikel [abstract] dat ik erover schreef met Liesbet van Zoonen.

Kleding was dus een belangrijke factor in mijn promotieonderzoek. Natuurlijk, kleding communiceert. Maar wat dan precies en hoe? Als ik een joggingpak aantrek, wat communiceer ik dan? Kan je een kledingstuk lezen zoals je een tekst (of film of liedje) kunt lezen?

Zender/ontvanger
Het eerste probleem zit al in wie precies de zender is en wie de ontvanger. Is de boodschap van mijn joggingpak bedacht door de ontwerper? Door het merk dat de ontwerper een opdracht gaf? Of ben ik degene die de boodschap in het joggingpak stop?

En wie is dan eigenlijk de ontvanger? Is het die leuke jongen op wie ik indruk wil maken? Of de meisjes die me uitlachen omdat mijn joggingpak van een goedkoop merk is? Ben ik misschien zelf de ontvanger van de boodschap van het merk? Er zijn hier eindeloos veel posities denkbaar.

Bewuste boodschappen van ontwerpers of dragers kunnen ook nog eens understatements zijn, of juist ironische overdrijvingen. De ontvanger is niet altijd in staat zulk ‘spel’ te herkennen.

Context
Dat wordt verder gecompliceerd door de context waarin je iets draagt. Een joggingpak in een park betekent iets anders dan een joggingpak in de Tweede Kamer en betekent iets anders op de bank met liefdesverdriet. Context draait om wie iets draagt, in welke stemming, bij welke gelegenheid, op welke plek, in welk gezelschap, op welke tijd en in welk seizoen.

Als kleding een boodschap bevat, is die boodschap niet stabiel maar contextafhankelijk. We kunnen daardoor geen register opstellen met alle mogelijke betekenissen van alle kledingstukken.

Intentie
Dan is er nog intentie. Niet iedereen die iets aantrekt wil daar ook iets mee communiceren. Toen ik vanochtend vroeg in alle haast iets aantrok omdat de postbode aanbelde, wilde ik daar niets mee zeggen. Als ik StarWars draag tijdens een lezing, is dat vrijwel altijd een statement.

Maar intentie blijkt er niet toe te doen: de betekenis die meisjes en vrouwen zelf aan de hoofddoek geven wordt vaak terzijde geschoven, tegenstanders maken zelf wel uit dat zij de hoofddoek een symbool van vrouwenonderdrukking vinden. In de klas maken meisjes elkaar verantwoordelijk voor te goedkope kleding: had je maar meer moeten zeuren bij je ouders. Dit zien we ook in de discussies over buiktruitjes: dat meisjes die dragen omdat het warm is of omdat dit de mode is, wordt minder relevant gevonden dan de signalen die jongens/mannen/opvoeders erin zien.

Performancepraktijken
In mijn proefschrift heb ik deze ‘problemen’ geprobeerd op te lossen door een performance-perspectief te hanteren: ik keek naar performer én naar publiek, naar het proces en de context. Tijdens mijn veldwerk noteerde ik ieder dagdeel wat de meisjes aan hadden. Zo kan ik bijvoorbeeld zien dat dat iemand na de lunch een outfit had aangepast om meer te passen bij die van een vriendin. Kledingkeuze is namelijk ook belangrijk voor de performance van vriendschap.

Met hun kleding namen de meisjes verschillende posities en identiteiten in, bijvoorbeeld op het gebied van gender en klasse. Overeenstemming over de betekenis tussen performer en publiek was cruciaal – dat ging ook wel eens mis. Dit is het moment waarop conflict ontstaat, en dat is ook wat je ziet in de discussies op scholen over te blote kleding, of in discussies in de maatschappij over te bedekte kleding.

Implicaties
Het is zo duidelijk dat kleding communiceert, maar de betekenis van kleding is nooit eenduidig of makkelijk Het is verleidelijk om te denken dat kledingkeuze onderliggende normen en waarden van de drager communiceert, maar dat is veel te simpel en plat. Een hoofddoek is soms een symbool van vroomheid, soms van deugdzaamheid, maar soms ook van een verlangen eruit te zien als de oudere meiden op het schoolplein. Een navel onbedekt door een buiktruitje kan je niet zomaar lezen als een “open-air substitute vulva”, zoals ik ooit las over die van Britney Spears.

De betekenis van kleding is meer dan gelaagd of polysemisch (meerduidig). Wie één betekenis wil vaststellen zal lang bezig zijn en teleurgesteld uitkomen. Mijn advies aan opvoeders die zich zorgen maken is daarentegen simpel: praat met de meisjes. Hoe zien zij een bepaald kledingstuk, hoe praten ze erover, hoe kiezen ze hun outfits? En hoe geven zij – 23 jaar later – eigenlijk betekenis aan de Britneys buiktruitje?

TAGS
DEEL DIT BERICHT