Rituelen zijn overal, daar heb je geen religie voor nodig. Irene Stengs heeft zich erin gespecialiseerd: als bijzonder hoogleraar Antropologie van ritueel en populaire cultuur keek zij heel precies naar wat – voor veel mensen – vanzelfsprekend lijkt. Op 30 januari nam ze aan de VU afscheid met een rede over wat zij de “onbeheersbare dimensies in alledaagse cultuur” noemt.

Waarom het onbeheersbare? 
Beschaving is geen lineair proces, maar kent ook “ruwe en onbehouwen keerzijdes” waarbij normen en waarden – vooral die ten aanzien van seks en geweld – worden overschreden. Stengs besprak een aantal casestudies die “laten zien hoe culturele handelingen mensen handvatten geven voor het volgen van wat zij als belangrijk en daarmee vaak ook als het moreel goede of juiste beschouwen, dan wel daar rechtvaardiging voor vinden, al maken ook grove transgressies hier onderdeel van uit”.

Het gaat steeds om rituelen, omdat in geritualiseerde contexten “het onbeheersbare zich bij uitstek laat betrappen”. Op deze manier reeg Stengs de onderwerpen Halloween, potloden, bomen en hooligans aan elkaar.

Halloween staat voor een existentiële angst voor “onbeheersbaar cultuurgeweld” uit de VS. Ieder jaar vragen media Stengs waarom de populariteit van Halloween toeneemt ?’ De terugkerende aard van die vraagt ziet Stengs als een ritueel moment, “waarop steeds vaker het gevoel gearticuleerd wordt dat Nederlandse identiteit zich onzichtbaar maar gestaag, en daarmee onbeheersbaar, in een negatieve spiraal bevindt”.

Het potlood is een voorbeeld van een alledaags object dat verheiligd wordt. Stengs deed onderzoek naar de verering van Thaise koningen. Koning Bhumibol raakte onlosmakelijk verweven met potloden, omdat hij daarmee tijdens werkbezoeken aan de arme plattelandsbevolking aantekeningen maakte van hun dagelijkse zorgen . Zijn potloden werden later tentoongesteld in vitinekasten, als een soort relikwieën.

Bomen staan centraal in Stengs latere onderzoek. Neem bijvoorbeeld de Anne Frankboom, de kastanje waarop Anne uitkeek. Toen de boom ziek bleek werden tal van acties ondernomen om te boom te behouden. Daarna werden zaailingen geëerd en verkocht. Stengs bezocht ooit een uitvaart voor een geliefde Rode Beuk, “een volwaardig afscheid, alleen met dit verschil dat de beuk zelf natuurlijk niet in een kist in de aula lag – maar, weliswaar dood, nog buiten op zijn plek rechtop stond. Een zaailing van de Rode Beuk was, in een pot, bij de ceremonie in de aula aanwezig”. Er is hier sprake van een existentiële onrust die samenhangt met klimaatopwarming en afnemende biodiversiteit, oftewel: het onbeheersbare.

Hooligans houden van vuurwerk, zij noemen het afsteken ervan zelf ‘sfeeracties’. Op 30 november 2025 organiseerden de Amsterdam 5th Hooligans een herdenkingsritueel voor hun overleden vriend Tum, met als inzet doelbewust de wedstrijd binnen vijf minuten te laten staken.

Drie wetten van Stengs
Het sacrale heeft een tendens tot escalatie, stelt Stengs. Ze noemt als ‘eerste wet van Stengs’ dat rituelen een proces doorlopen  van vermeerdering. De hoeveelheid sacraal materiaal kan zich eindeloos uitbreiden, in het geval van koning Bhumibol tot “een potentieel immer uitdijend heelal van potloden, stompjes en slijpsel”. Onze omgang met bomen laat zien hoe onze drang tot rituele herbestemming vorm geeft aan steeds weer nieuwe herdenkingsrituelen. Zo is de houtkunstroute in Amsterdam – een wandeling langs stompen van bomen met sculpturen, “niet zozeer een kunstroute, maar ook een herdenkingsroute: een hedendaagse vorm van pelgrimage”.

Stengs wijst daarnaast op een element van competitie: er zijn bijvoorbeeld boom-van-het-jaar-verkiezingen. Ook de hooligans waren in competitie, namelijk met de harde kern van FC Groningen die twee jaar eerder na negen minuten een wedstrijd stil wist te laten leggen  De tweede wet van Stengs gaat daarom over uitvergroting. Die is een gevolg van de behoefte om bij elke nieuwe uitvoering van een ritueel de vorige te overtreffen. “Daarom worden paasbulten en andere vreugdevuren steeds hoger, schooltraktaties steeds bijzonderder, en bruiloften steeds groter en exclusiever.”

De derde wet betreft de paradox van gereguleerde ongeregeldheid. Voorstanders van rituelen als vreugdevuren en carbidschieten zijn bezig met een imagoverbeteringstraject en willen hun traditie erkend zien als immaterieel erfgoed. Daartoe moeten ze door “een enorme bureaucratische hoepel van formulieren, borgingsacties en cursussen” springen.

Dwingend 
Van zulke rituelen gaat een dwingende kracht uit:

“Eenmaal onderdeel van een sociale omgeving waar een bepaald ritueel vanzelfsprekend is, is niet meedoen geen eenvoudige optie [iedereen kan voor zichzelf nu even denken aan de dwingende verplichting die uit kan gaan van het jaarlijkse kerstdiner] want dat is onaardig of onfatsoenlijk, en getuigt van een gebrek aan betrokkenheid bij die omgeving. Een ritueel nog mooier, beter of groter uitvoeren getuigt daarentegen van het tegenovergestelde. Rituelen bieden mensen gelegenheid om uit te blinken en om te laten zien wie ze zijn, en waar ze, sociaal en maatschappelijk gezien, staan.”

De aantrekkingskracht van paasbulten en vuurwerk ligt precies in “hun opwindende ruigheid”:

“Het is binnen liminele contexten dat het onbeheersbare zich onstuitbaar, althans zo lijkt het, kan manifesteren en waar … agressie en destructie de norm lijken te zijn. Voor vuurwerkhooligans vergroot het stadionverbod op vuurwerk alleen maar de grootsheid van hun wapenfeiten. ‘Ik leid mijn eigen leven’, de titel van een André Hazesnummer, was het levensmotto van voetbalhooligan Tum, een motto dat onbeheersbaarheid uitdraagt als levensstijl.”

Populaire cultuur is mijn specialisatie. In het Engels is die term veel meer ingeburgerd dan in het Nederlands: ik krijg regelmatig de vraag wat dat is, populaire cultuur. Het antwoord heb ik paraat maar het bevredigt nooit.

Op de vraag reageer ik meestal met voorbeelden (“films, series, maar ook sociale media en tijdschriften”) omdat mijn gehoor weinig heeft aan een moeilijke academische definitie (“het terrein van strijd tussen het verzet van onderschikte groepen tegen de incorporerende krachten van dominante groepen”). Sowieso bestaat er geen mooie sluitende definitie, zie dit stuk dat ik daarover met collega’s schreef. In het Nederlands is dat nog lastiger dan in het Engels, omdat popular een betekenis heeft die populair mist, namelijk ‘van het volk’.

Raymond Williams, een van de grondleggers van het onderzoek in deze richting, schrijft daarom in zijn Keywords:

“Popular culture was not identified by the people but by others, and it still carries two older senses: inferior kinds of work (cf, popular literature, popular press as distinguished from quality press); and work deliberately setting out to win favour (popular journalism as distinguished from democratic journalism); as well as the more modern sense of well-liked by many people … The sense of popular culture as the culture actually made by people for themselves is different from all of these. It relates to … folk-culture … [but is] contemporary as well as historical” (p. 237).

Onderzoekers in dit veld hebben na Williams nog andere elementen hieraan toegevoegd, zoals het belang van het alledaagse. Daarmee staan we in de wetenschap mijlenver af van hoe popular cultuur in spreektaal wordt gebruikt. Althans, dat stelt Alan McKee in een recente bespreking [abstract] van verschillende definities.

In spreektaal gaat het meestal over pop culture, zoals ook pop music een afkorting is. Ook in het Nederlands zien we die termen. Volgens McKee gaat het bij popcultuur steevast over commercieel mainstream entertainment, en dus niet over volkscultuur of het alledaagse. Hij merkt op dat de meeste mensen spreken van entertainment en dat de term popcultuur pas opduikt als het gaat om

“detailed, active engagement with entertainment products that can involve analysis of texts, gathering information about production, or thoughts about the cultural and political implications of entertainment products”.

Het zijn dan mensen die het leuk vinden om popcultuur te consumeren en bij wie het nader nadenken daarover (of erover schrijven) onderdeel is van dat plezier. Mensen die zich op die manier bezighouden met popcultuur veronderstellen een gedeeld leuk vinden: zij en de lezer, kijker of luisteraar houden van dezelfde cultuuruitingen.

In de wetenschap is dat niet zo – ik ken een schrikbarend aantal televisiewetenschappers dat nooit televisie kijkt en zelfs de neus ophaalt voor hun onderzoeksobject (ikzelf ben niet zo iemand). Er zijn ook onderzoekers die fan zijn van bepaalde vormen van populaire cultuur, maar zij worden eerder verdacht dan geprezen. Zogeheten aca-fans moeten zich voortdurend verdedigen. Ter contrast: vind maar eens Shakespeare-onderzoeker die niet van Shakespeare houdt.

In 1997 gaf bell hooks, toen hoogleraar Engels aan het City College of New York, een televisie-interview over culturele kritiek en transformatie. Het is een iconisch interview waaerin ze haar visie op representatie uitlegt, een concept dat je nu voortdurend voorbij hoort komen als het gaat over media en maatschappelijke ongelijkheid. Vooral omdat hooks’ woorden ondersteund worden met beeldmateriaal van de films en muziekvideo’s die ze bespreekt is het interview een uitstekende inleiding voor iedereen die interesse heeft in representatie.

hooks benadrukt hoe achter iedere stereotiepe verbeelding keuzes zitten: het is betekenisvol dat iemand heeft bedacht dat de stem van Darth Vader die van een zwarte man moest zijn. Populaire cultuur fungeert volgens haar als een propagandamachine, het is bewuste manipulatie. Dat is extra belangrijk, want: “popular culture is where the learning is”, het is de plek waar we over de wereld leren.

Ze pleit ervoor dat kijkers ‘verlichte getuigen’ zijn, die kritisch waakzaam zijn over wat ze voorgeschoteld worden en hoe ze daarop reageren. Daartoe is geletterdheid nodig, waarmee ze daadwerkelijk lezen en schrijven bedoelt en dus niet de hedendaagse mediawijsheid die geletterdheid in media voorstaat.

De methode hooks kijkt scherp naar de waarden die worden doorgegeven in films en muziek, maar ook naar de drijfveren daarachter. Ze spreekt bijvoorbeeld over het OJ Simpson-proces als een spektakel, een concept van Guy Debord over de alledaagse manifestatie van kapitalistisch gedreven fenomenen als reclame en celebrity. Het proces was een spektakel, het spektakel was al gemaakt voordat er een uitspraak was. Wat je daarover schrijft, ook kritisch, draagt bij aan het spektakel.

hookt gebruikt in haar werk de term white supremacist capitalist patriarchy, iets dat we nu zouden herkennen als een intersectionele benadering. Je kan niet zeggen dat gender de belangrijke kwestie is, of ras: al die dingen werken samen. Ze verkiest daarbij ‘white supremacist’ boven racisme, om te benadrukken hoe witte mensen zichzelf steeds centraal stellen (ook in gesprekken over racisme) en hoe er hier een institutioneel systeem achter zit. Kapitalisme en het patriarchaat zijn daarmee en met elkaar verbonden. Zo bespreekt hooks het fenomeen Madonna en haar keuzes met de uitspraak “there’s more stardom to be had in patriarchy”. Daarmee bedoelt ze dat het toegeven aan en meegaan met seksistische codes meer oplevert in termen van geld en status dan daartegenin gaan.

bell hooks is nu een van de grote namen binnen Mediastudies – door haar overgenomen van haar overgrootmoeder Bell Blair Hooks en expres geschreven zonder hoofdletters, om te benadrukken dat het om haar boodschap gaat en niet om haar persoon. Ze schreef meer dan dertig boeken en talloze andere publicaties. Ze overleed in december 2021 aan nierfalen.

De Culture and Inequality Podcast bestaat al een tijdje, maar het is zo’n mooie wetenschappelijke podcast die vrijwel tijdloos is. Hoogleraar sociologie Giselinde Kuipers praat met internationale gasten over de sociologie van ongelijkheid. Dat pakt ze academisch aan, met begeleidende teksten en duidelijke vragen. Er is daarbij veel aandacht voor populaire cultuur. Uit de beschrijving:

“How do cultural tastes in food, music, physical beauty or arts contribute to social exclusion or privilege? Why isn’t snobbery a thing of the past? Why are most artists and cultural producers white and middle class? How do the superrich use culture to signal their status, and why do the less wealthy look up to these elite lifestyles? How do patterns of inequality develop in a globalized world marked by migration streams and increased ethnic diversity? How do class inequalities intersect with inequalities based in gender, race, ethnicity or age?”

De eerste reeks afleveringen begon met theoretische fundamenten, ook voor de leek interessant om te luisteren. Daarna kwamen diverse onderwerpen, zoals schoonheidsidealen en ras in popmuziek. De inhoud van die eerste reek staat hier beschreven. Inmiddels zijn er meer – bijvoorbeeld over de film Parasite.

De podcast is in iedere podcast-app te beluisteren.

Deze zomer, op 4 juli, overleed de Britse mediawetenschapper John Fiske. Hij is een belangrijke naam in het onderzoek naar populaire cultuur. Vaak wordt macht als het gaat om media gelegd bij de media: theorie over machtsconglomeraten of het belang van representatie bijvoorbeeld. Fiske plaatst macht juist bij het publiek. Hij is daarom tegengesteld aan de Frankfurter Schule die sterke kritiek heeft op de cultuurindustrie. Fiske in Understanding Popular Culture (1989):

“Popular culture is made by the media, not produced by the culture industry. All the culture industries can do is produce a repertoire of texts or cultural resources for the various formations of the people to use or reject in the ongoing proecess of producing their popular culture” (p. 24).

Populaire cultuur is dus van het publiek, het ontstaat pas als het publiek betekenis gaat geven, als het publiek teksten populair maakt of juist niet. Cultuur kan niet van bovenaf opgelegd worden. Fiske staat daarmee in de cultural studies-traditie van de Birmingham School, waar onderzoekers ook grote macht toeschreven aan het publiek dat actief teksten ‘decodeert’.

Fiske opent Understanding Popular Culture met het voorbeeld van de spijkerbroek, een kledingstuk dat vrijwel al zijn studenten droegen. Hij vroeg op te schrijven welke betekenis zij gaven aan de jeans. Antwoorden als vrijheid, seks, de VS, stoer, natuurlijk, individualiteit laten volgens hem zien hoe polysemisch de spijkerbroek is, oftewel hoe vol van betekenis. Die betekenissen kunnen tegenstrijdig zijn met het product (iedereen draagt spijkerbroeken, hoezo stralen ze dan individualiteit uit?). Bovendien maken dragers zich de broek eigen: ze scheuren of bleken hem. Producenten van jeans weten dit en spelen er op in, in hun reclames en de modellen die ze de markt op sturen (zie het beeld bij deze blogpost), maar zij kunnen nooit bepalen wat het publiek doet met de spijkerbroek, zowel symbolisch als materieel.

Populaire cultuur is in zijn opvatting een terrein van strijd over betekenis. Die bijdrage zal niet vergeten worden: ook in de toekomst zullen generaties studenten zijn naam lezen naast Adorno, Williams en Hall.

Je hebt gewone mensen die dood gaan, maar sommige mensen zetten aan tot massaal verdriet onder grote groepen mensen. Publieke figuren zijn van iedereen, maar niet alle publieke figuren ontlokken zo’n massale beweging als ze sterven. Die rouw is geritualiseerd: steeds dezelfde elementen komen terug. Media hebben daarin een sturende rol.

In deze nieuwe aflevering verwonderen de Mediadoctoren zich over collectieve rouw. Te gast is Irene Stengs, hoogleraar herdenkingscultuur en verbonden aan het Meertens Instituut. Er is een interview waarin studenten terugblikken op de dood van Van der Laan en een item over dode koninginnen.

Meer informatie hier. U kunt deze podcast ook beluisteren via iTunes of Stitcher of bekijken via YouTube. 

Iedere dag bloggen wij hier met veel plezier over onderzoek naar of ontwikkelingen in populaire cultuur. We zijn erg blij met u als lezer. In de kerstvakantie bloggen we niet. Daarom hier de top 5 van meest gelezen stukken uit 2014, om nog eens terug te lezen of bij te lezen. NB: meest gelezen zegt natuurlijk niets over kwaliteit!

1. Vrouwenhaat is eigenlijk een hele mooie boodschap bij rapper Ares

Jonge rapper heeft het niet op meisjes die hun foto’s pimpen.

2. Journalisten vinden etniciteit vooral relevant bij negatief nieuws

Journalisten vinden dat diversiteit er niet toe doet en het vermelden niet waard is, maar maken een uitzondering op hun eigen regel als het gaat om negatief nieuws.

3. Hoe Facebook zichzelf kapotmaakt

Facebook toont steeds minder berichten van je vrienden, een krankzinnige zet van een site wiens populariteit te danken is aan de behoefte van mensen om in contact te staan met hun netwerk.

4. Sletten, nerds en de sociaal-seksuele pikorde van tieners

Meisjes gebruiken het woord slet veelvuldig om hun eigen vlekkeloze seksuele status te demonstreren. De seksuele vrijpostigheid van andere meisjes wordt weggezet als een vorm van pleasen.

5. Fantaseren over de erecties van Arabieren en Grieken in de bouquetreeks

In de Bouquetreeks zijn Arabieren razend populair, terwijl in Nederland deze groep gemarginaliseerd wordt. Laat erotica nu juist gaan over fantasie over het verbodene!

De tijden veranderen. Twee jaar geleden schreef Vrij Nederland over toeristenhaat in Berlijn. De creatieve klasse met hun onafscheidelijke flessen Club Mate werd gehekeld. Hipsters die van uit de hele wereld uitgingen in Neukölln waren niet welkom en neo-nazi’s zouden ze actief aanvallen. Hipsters, ironisch en reflectief als ze zijn, waren zich bewust zijn van de nadelige effecten van gentrificatie. Er werd een tegenbeweging opgericht, de  Hipster Antifa Neukölln, die iedereen uitnodigde in Berlijn te komen feesten alsof het 1945 is.

Hipster is geen beschermde titel. De kledingstijl is al een tijdje volop te koop bij mainstream kledingwinkels en de vele beschrijvingen en parodieën in de media maken het gemakkelijk om hipster te zijn. Hoe opgerekt het begrip is blijkt uit een artikel van Rolling Stone dat Patrick Schroeder portretteert, een 30-jarige extreemrechtse activist met een internetshow:

“Over the past year, partly because of leaders like Schroeder [de and partly because of the unstoppable globalization of youth culture, the hipsterification of the German neo-Nazi scene has begun to gain steam. This winter, the German media came up with a new term, “nipster,” to describe the trend of people dressing like Brooklyn hipsters at Nazi events. Experts have noted that the German neo-Nazi presence on Tumblr and other social networking sites has become sleeker and more sophisticated. Neo-Nazi clothing has become more stylish and difficult to recognize. There’s even a vegan Nazi cooking show. “If the definition of the nipster is someone who can live in the mainstream,” Schroeder explains, “then I see it as the future of the movement.”

In het Rolling Stone-artikel komt ook Andy Knape aan het woord, de voorzitter van de Junge Nationaldemokraten. Duitse neonazi’s als Schroeder en Knape willen aantrekkelijk zijn voor de jeugd. Ze willen nationalisme (het meer politiek acceptabele eufemisme voor nazisme) vriendelijk en ‘cool’ maken en zien in populaire cultuur een goed middel om dat te doen.

Politici die cool willen zijn voor jongeren met populaire cultuur slaan eigenlijk altijd de plank mis. Zo maakte Knape vorig jaar een Harlem-shake-video. Dat is precies hetzelfde idee van cool van een conrector uit pakweg Alphen aan de Rijn. Neonazi’s verhipsteren misschien, maar dat betekent niet dat ze ook verhippen.

UPDATE: Job de Wit wees mij op de hipster jihadi.

Gevonden via Sarah de Lange.

Beeld: nipster is een tag op Instagram. Hier: jongens met T-shirts tegen het verbieden van een rechts-extremistische organisatie in Dortmund. Hipsterelementen: de fannypacks en de fritz-cola in hun hand.  

Gisteren was het tien jaar geleden dat Pim Fortuyn werd vermoord en dat was niet te missen in de media. Fortuyn werd in de periode na zijn dood vereerd als heilige en kreeg daarmee een status gekregen die vergelijkbaar is met die van Lady Diana en Jim Morrison, zo stelt Peter Jan Margry, onderzoeker Religieuze Cultuur bij het Meertens Instituut. Margry beschikt over de duizenden brieven, kaartjes, objecten en knuffels die toen door de bevolking op herdenkingsplekken werden neergelegd, een collectie die ook door andere onderzoekers is in te zien.

Gemedieerde rouw

De media speelden in een essentiële rol in de manier waarop om Fortuyn werd gerouwd, zo beargumenteert Margry in zijn analyse van het materiaal. De spontane betuigingen op plaatsen als het Rotterdamse gemeentehuis en het Homomonument waren weliswaar nieuw in Nederland, maar internationaal vergelijkbaar met – bijvoorbeeld – het openlijke vertoon van verdriet voor Lady Diana. Deze plaatsen konden direct rekenen op intense media-aandacht: het volk rouwde gemedieerd en hun rouwen werd gemedieerd.

Persoonlijke toon

Hoewel sommige briefjes gericht zijn aan de nabestaanden, valt op dat de meeste mensen een bericht wilden meegeven aan de dode Pim dat tegelijkertijd bedoeld was om door iedereen gelezen te worden. Deze semi-publieke berichten kenmerken zich door hun uiterst persoonlijke toon (‘Pimmetje’). Margry onderscheidt vier categorieën:

1. Uitingen van rouw en condoleance;
2. Uitingen van affectie en liefde;
3. Toeschrijvingen van metafysische kwaliteiten van heiligheid, zaligheid en leiderschap, vaak voorzien van getuigenissen van de impact die Fortuyn had op iemands leven;
4. Uitingen van protest, kritiek, woede en wraak – met name ten aanzien van de ‘haatcampagne’ die de media en politiek tegen Fortuyn zouden hebben gevoerd.

Hype

Volgens Margry bestond de hype rond Fortuyn uit twee golven. De eerste golf was zijn opkomst:

Proceeding from his personal ambitions, he more-or-less unintentionally touched on the terrain of religion and meaning in life, and was projected and appropriated as a secular ‘prophet of redemption’ for the problems of post-modern society. Fortuyn was the man who was to offer perspective and certainty when the established order could not, or would not do so.

De tweede golf volgde na zijn dood:

[The second wave’s] central function was not only a form of public mourning, but an instrument of Fortuyn’s supporters to prevent the disappearance of their critique of politics and government and to maintain public attention on the issues they had raised. With the loss of their mouthpiece they wanted to be seen and heard. In this sense the spontaneous shrines and the media coverage of them facilitated a public and collective performance or expression of the self. The grieving fell back on available symbols, rituals and religion, latent but recognisable, which functioned as catalysts and vehicles to express the feelings of mourning, grief and rage, and to exorcise anxiety, fear and doubt.

Authenticiteit

De massale rouw is betekenisvol geweest voor Nederland. De herdenkingen van zijn dood nu zijn dat ook, iets dat duidelijk wordt uit het bijzonder reflectieve karakter. Margry stelt echter vast dat Fortuyns heiligheid maar van korte duur was. Dat komt volgens hem omdat de authenticiteit die hem werd toegeschreven verbonden was aan zijn rol als politiek leider:

De heiligheid van Pim Fortuyn was heel erg verbonden aan zijn politiek leiderschap, aan zijn charisma als politiek leider. Op het moment dat hij die politieke functie niet meer kon uitoefenen, verdween ook snel zijn messiasschap.

De afbeeldingen bij dit stuk zijn afkomstig uit de collectie van het Meertens.

De Westerse cultuur zit vol met complottheorieën, bijvoorbeeld over de moord op JFK of over de aanslagen op de Twin Towers. Sociaalwetenschappers wijzen deze ideeën altijd af omdat ze tegengesteld zouden zijn aan moderne rationaliteit, wetenschappelijke objectiviteit en rede. In een essay in European Journal of Communication [abstract] beargumenteert socioloog Stef Aupers dat ‘conspiracy culture’ helemaal geen tegenhanger van moderniteit is, maar dat samenzweringstheorieën een radicale manifestatie zijn van wantrouwen dat diep geworteld zit in het idee van moderniteit.

We leven in een klimaat waarin aan de waarheid van alles wordt getwijfeld. Parodoxaal genoeg leidt dat ook tot het idee dat alles waar kan zijn. Tachtig procent van de Amerikanen gelooft dat hun overheid meer weet van buitenaards leven dan ze loslaat. Populaire cultuur is doorspekt met complottheorieën. De Da Vinci Code, The Matrix en 24 spelen allemaal met de paranoïde assumptie dat de sociale realiteit slechts een illusie is die bestaat om de geheimen krachten te verhullen die eigenlijk de loop van de geschiedenis bepalen. Steeds wanneer er een echte samenzwering ontdekt wordt, wordt het idee gevoed dat andere complottheorieën ook wel eens waar zouden kunnen zijn. Met name Watergate speelt hierin een belangrijke rol.

Samenzweringstheorieën zijn volgens Aupers reacties op ontwikkelingen zoals de verminderde invloed van traditie en de groei van bureaucratische staten. Het zijn strategieën om om te gaan met de angst die deze ontwikkelingen met zich mee brengt: het vinden van verklaringen voor schijnbaar onverklaarbare krachten.

De onzekerheid over hoe de wereld in elkaar zit, wat echt is en wat niet, hoort bij moderniteit: het volgt op het wegvallen van de zekerheden die traditie en religie brachten. Aupers concludeert:

Conspiracy culture, then, is above all about the construction of ultimate meaning that is resistant to the meaning-eroding forces of modernity (p. 32).

Populaire cultuur speelt een essentiële rol in het leven van mensen. Popmuziek, film en televisie vormen een venster op de wereld. Stijl – zoals kleding en vrijetijdsbesteding – bieden de mogelijkheid jezelf te onderscheiden. Sociale media als Facebook en Twitter versterken bestaande betrokkenheid en creëren nieuwe verbanden. Wij zijn gespecialiseerd in de betekenis die mensen geven aan populaire cultuur en we delen die kennis graag met anderen. Daarom zijn we in december 2010 gestart met dit dagelijks blog over onderzoek naar en recente ontwikkelingen in populaire cultuur. In de geest van december-lijstjesmaand een overzicht van de tien meest gelezen posts.

1. Like de like-knop

Niet het aantal blogposts bepaalt het aantal klikken op Facebooks Like-knop, maar vooral kwalitatief hoogwaardige opiniestukken worden geliked.

2. Gratis cursus Twitter in vijf stappen

De basis is niet moeilijk en hoeft zeker geen geld te kosten.

3. Fans weigeren Harry Potter dood te laten gaan

Fanfictie is de meest actieve vorm van betekenis geven aan populaire cultuur en laat zien hoe fans – in dit geval van Potter – hun object niet loslaten.

4. Baarden zijn terug

Baarden zijn in en worden steeds vaker als politiek statement ingezet.

5. Wat zijn fixies? Uitleg, duiding en hoe namaak te spotten

Fixies zijn populair vanwege de combinatie van fiets in oervorm en de speciale vaardigheid vereist om erop te kunnen rijden.

6. Top 5 beste films over journalistiek (volgens kenners), mét toelichting

Films over journalisten spreken tot de verbeelding omdat de journalist in zijn zoektocht naar waarheid de gevestigde macht bedreigt en erdoor onder druk wordt gezet.

7. IJsland gooit vrouwen in de aanbieding om toeristen te lokken

IJslandse nation branding zet een beeld neer van promiscue supermodellen, dat strijdig lijkt met het imago van IJsland als voorloper op het gebied van seksegelijkheid.

8. Hoe Habbo-hotel oneerlijk geld verdient aan kinderen

Verdienden sites voor kinderen eerder vooral door advertenties te verkopen, nu verdienen ze door kinderen te laten betalen voor virtuele spullen via het sms-tegoed op hun mobiele telefoon.

9. De hipster shuffle: wat is het, hoe doe je het en wat betekent het

Shuffling hoort bij de hipstercultuur omdat het een bespotting is van dansen, een ironische bedoelde manier van raar doen op de dansvloer die echter niet voor iedereen is weggelegd.

10. Nieuwe trend in tatoeages

Geavanceerde tatoeagemachines kunnen veel fijnere tekeningen maken, waardoor onconventionele en abstracte motieven zoals pixelgrafieken en zeefdrukachtige ontwerpen mogelijk zijn.

We danken alle bezoekers van onze site en hopen u in 2012 weer van inzichten te blijven voorzien. In de kerstvakantie verschijnt ons blog alleen op dinsdag en donderdag.

Commerciële omroepen zijn bedrijven. Ze maken producten waarmee ze geld willen verdienen. Sommige programmaformats zijn daar meer geschikt voor dan andere. Een van de redenen waarom er zo veel talentenjachten op televisie te zien zijn, is omdat dit format zich bij uitstek leent voor extra inkomsten. De omroep verdient niet alleen aan de verkoop van reclamezendtijd, maar ook aan het publiek dat “massaal” stemt op de kandidaten (à 80 cent per keer). Daarnaast wordt er geld verdiend met het de verkoop van kaarten voor de liveshows. Tot slot zijn er de sponsors. Niet alleen zie je hun reclame direct voor en na het programma, ze blinken ook steeds meer uit in product placement (vroeger ook wel sluikreclame genoemd, in de academische literatuur brand placement): het vanuit commerciële overwegingen opnemen van een merk in redactionele content. Zo zie je in de dansshow So You Think You Can Dance voortdurend de kandidaten Rexona deodorant spuiten. Irritant, meent het blog Recensiekoning, dat er vandaag een vernietigende recensie over schreef.

Het mengen van advertenties met ‘normale’ media-inhoud heeft de laatste twee decennia een vlucht genomen. Voorbeelden in Nederland uit de jaren ’80 waren een IKEA-bank in Zeg ‘ns AAA en melk in Countdown. Naast op televisie komt brand placement ook in tijdschriften veel voor. Het gaat dan om zogeheten advertorials: stukjes die qua opmaak lijken op de gewone opmaak van het blad, maar die eigenlijk alleen maar een product aanprijzen.

Lessen uit onderzoek
Communicatiewetenschapper Eva van Reijmersdal promoveerde in 2007 op de reacties van het publiek op brand placement. Zij stelt dat bedrijven graag hun merken plaatsen in reguliere content omdat mensen reclame doorgaans proberen te negeren en omdat het merk zich zo kan associëren met het programma. Als er in Topchef gekookt wordt met ZON verse groente zal dat wel goed zijn. Van Reijmersdal voerde verschillende studies uit en kwam tot vijf conclusies:

1. Het publiek vindt brand placement an sich niet misleidend of onacceptabel.
2. Bij herhaalde blootstelling gaat het imago van het merk steeds meer overeenkomen met het imago van het programma.
3. Ook als de kijker niet onthouden heeft dat er sluikreclame was, is er een effect op het imago van het merk.
4. Hoe commerciëler de brand placement, hoe minder het publiek het accepteert.
5. De context van de plaatsing van het merk beïnvloedt hoe de placement wordt geëvalueerd.

De conclusies van het promotieonderzoek van Van Reijmersdal ondersteunen daarmee de observatie van Recensiekoning. Het overdreven en soms ongepaste gebruik van Mentos en Rexona is niet goed voor de waardering voor deze merken. Het publiek vindt een beetje is niet erg, maar voor een positief effect is subtiliteit gewenst.

Het volledige proefschrift is hier toegankelijk.

Linda Duits schreef eerder over de multiculturaliteit van So You Think You Can Dance.