In Nederland is het lhbtqia+-sentiment aan het verschuiven. Desinformatie speelt daar mogelijk een rol bij. Nieuwscheckers, het factcheckinitiatief van de Universiteit Leiden, voerde een analyse uit van bestaande Nederlandstalige factchecks over lhbtqia+. Ze brachten in kaart welk type onwaarheden keer op keer terugkomen. Uit hun onderzoek komen zes narratieven naar voren.

Methode
De onderzoekers zochten in de BENEDMO-factcheckdatabase en op de sites van grote Nederlandstalige factcheckers (Nieuwscheckers, AFP, DPA, Knack en Factcheck Vlaanderen) naar uitgevoerde factchecks over lhbtqia+-onderwerpen. Deze 61 checks werden vervolgens geordend aan de hand van narratieven die eerder door het European Digital Media Observatory en het Special Committee on Foreign Interference van het Europees Parlement zijn beschreven.

Niet elk internationaal narratief bleek in het Nederlandse taalgebied prominent aanwezig; sport en expliciet religieuze frames bijvoorbeeld minder. Daartegenover stonden drie patronen die in de internationale typologie nauwelijks voorkwamen.

1. De ‘gay agenda’ als terugkerend frame
In de factchecks duikt één verhaal steeds weer op: de zogenaamde ‘gay agenda’. Het gaat dan om de suggestie dat lhbtqia+-rechten niet ‘gewoon’ mensenrechten zijn, maar het resultaat van een bewust plan dat overal zou worden doorgedrukt. De grootste categorie zijn berichten over ‘de gay agenda’ of ‘woke’, en gaan over verzonnen maatregelen die zogenaamd de lhbtqia+-gemeenschap ten goede zouden komen en die aan de rest, ‘gewone mensen’ zouden worden opgedrongen.

Voorbeelden zijn internationale berichten als dat de stad Brugge €16.000 betaald zou hebben aan een voorleesevent van een dragqueen of regenboogbrandweerkranen in LA. Vier berichten gingen over nationale vlaggen die vervangen zouden zijn door regenboogvlaggen. Soms gaan berichten richting complottheorieën. Lhbtqia+ wordt dan verbonden aan complotten van machthebbers, bijvoorbeeld om mensen trans te ‘maken‘.

2. Zwartmaken van lhbti+-personen
Lhtqia+ personen worden in dit narratief gekoppeld aan pedofilie, indoctrinatie en geweld. Het gaat hierbij vaak om claims dat kinderen zouden worden blootgesteld aan informatie over seksualiteit en gender waarvoor ze te jong zijn.

De onderzoekers vonden ook nepnieuws waarin lhtqia+ mensen dom worden genoemd of de nadruk wordt gelegd op belachelijk of gewelddadig gedrag. Zo krijgen transgender personen vaak onterecht de schuld van mass shootings in de VS.

Voor een goed functionerende democratie is het belangrijk dat er een verscheidenheid aan media is. Verschillende stemmen moeten gehoord kunnen worden, mediabedrijven mogen niet in handen van monopolisten zijn en journalisten moeten onafhankelijk kunnen opereren. In de afgelopen jaren zijn er verschillende nieuwe soorten media aan het medialandschap toegevoegd, zoals podcasts en video’s op platformen als YouTube en TikTok. Kenmerkend is dat ze relatief goedkoop en los van gevestigde media kunnen worden gemaakt. Dat maakt ze aantrekkelijk voor complotdenkers die bij de mainstream media geen geluid vinden en/of die sterk bekritiseren.

In een nieuwe aflevering van Onder Mediadoctoren spreken de mediadoctoren met Jaron Harambam, Universitair Docent Sociologie op het gebied van Media, Kennisstrijd en Digitalisering aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in complotdenkers. Deze groep past verschillende manieren van weten toe en die zien we terug in de alternatieve media die zij maken. Opmerkelijk lijken die veel op traditionele media. Zo gebruiken ze de middelen en waarden van mainstream media, zoals factchecking, om terug te vechten. Vijf jaar na de grote zorgen over ‘post-truth’ zie je dat het medialandschap diverser is geworden, al wordt die pluriformiteit door conventionele media niet gewaardeerd. Toch zijn complotdenkers ook juist voor hen gunstig geweest.

Meer informatie over deze aflevering op de website.

Fake news, infodemic, post-truth: sinds Trump en daarna de coronacrisis is de aandacht voor onjuiste informatie online gigantisch. ‘Misinformatie’ (niet te verwarren met desinformatie) wordt gezien als een van de grootste problemen van onze tijd, zelfs als bedreiging voor de democratie. Zulke alarmistische berichten komen echter niet overeen met uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek. In een recent artikel [open access] worden zes misconcepties over misinformatie op een rijtje gezet.

1. Misinformatie is alleen een probleem van sociale media 
Dit lijkt al snel zo, omdat wetenschappers veel onderzoek doen naar sociale media. Dat is namelijk relatief makkelijk: sociale media zijn eenvoudiger te doorzoeken en te kwantificeren dan conventionele media. Maar ook voordat we Twitter en Facebook hadden verscheen er misinformatie in de media. Conventionele media werden en worden daarop minder onderzocht, en zo ontstaat een vertekend beeld.

2. Het internet staat bol van misinformatie 
Mensen gebruiken het internet niet om nieuws te zoeken, mensen communiceren er met anderen en zoeken vermaak. Online nieuwsconsumptie is maar een heel klein onderdeel van het nieuwsdieet: het merendeel van de mensen kijkt daarvoor naar de televisie of leest een krant.

“Where is misinformation in all that? It represents 0.15% of the American media diet and 0.16% of the French (Cordonier & Brest, 2021). In addition, misinformation consumption is heavily skewed: 61% of the French participants did not consult any unreliable sources during the 30 days of the study (Cordonier & Brest, 2021), and a small minority of people account for most of the misinformation consumed and shared online (Grinberg et al., 2019)”.

3. De leugen gaat sneller dan de waarheid
Ook hier gaat om precisie: wat wordt precies gezien als misinformatie en wat als waarheid? Er is heel veel ‘waarheid’ die extreem snel de wereld over gaat, denk aan de foto van Messi die de wereldbeker vasthoudt. Welke categorieën onderzoekers gebruiken doet er toe: gaat het alleen om pseudowetenschap en complottheorieën, of ook om hyperpartisan en junk-sites?

4. Mensen geloven alles wat ze op internet zien
Prevalentie is niet hetzelfde als effect, mensen zijn geen sponsjes die klakkeloos alles aannemen. Bovendien is delen en liken niet hetzelfde als geloven. Mensen sturen misinformatie (ook) door om te socialiseren, om woede te uiten of om te lachen.

5. Een groot deel van de mensen is misinformed
Geloof in complottheorieën is heel lastig te meten. Het wordt bovendien vaak gedaan met ja/nee-antwoordmogelijkheden, zonder ‘weet niet’-optie. Dat leidt tot overrapportage van het aantal mensen dat onjuist geïnformeerd is.

6. Misinformatie is van grote invloed op het gedrag van mensen
Zelfs wanneer mensen misinformatie voor waar aannemen, betekent dat niet dat ze hun gedrag erop aanpassen. Ook hier gaat het weer om moeilijk meetbare zaken. Laat iemand zich niet vaccineren omdat hij in complottheorieën gelooft? Of gelooft hij in complottheorieën en laat hij zich niet inenten vanwege een laag vertrouwen in de overheid? Mensen die dachten dat Obama Islamitisch was, waren veelal mensen die een hekel hadden aan Obama. Denken dat hij een moslim was had daarom geen invloed op stemgedrag – op hem zouden ze toch al niet stemmen.

Implicaties
Conclusies uit wetenschappelijk onderzoek moet je duiden: het moet duidelijk zijn wat precies is onderzocht en wat dat betekent. Onderzoek naar misinformatie wordt veelal gedomineerd door big data en experimentele onderzoeksontwerpen, terwijl receptieonderzoek nauwelijks wordt gedaan: hoe geven mensen betekenis aan zulke informatie? Daar ligt een taak voor onderzoekers en het cliché ‘we moeten meer onderzoek doen’ is dan ook een belangrijke aanbeveling van dit artikel. Maar ook journalisten dragen verantwoordelijkheid.

Bij het schrijven moest ik denken aan War of the Worlds, en de vermeende massapaniek die het hoorspel veroorzaakte. Niet waar, legde hoogleraar journalistiek Mark Deuze onlangs uit in Geeky Dingen, er is weinig bewijs dat mensen dachten dat het echt was. Maar kranten schreven de dag erna over het gevaar van zulke radio-uitzendingen en de schande van massadeceptie. Dat paste in hun straatje: destijds was radio hun grote concurrent. Sociale media zijn dat nu, en vanuit dat perspectief is het goed te verklaren waarom traditionele nieuwsmedia graag de invloed van misinformatie aandikken.

Gevonden via de Nieuwscheckers nieuwsbrief. 

Vertrouwen is een hot issue op dit moment: er wordt veel gezegd en geschreven over vertrouwen in de politiek, dat cruciaal zou zijn voor het functioneren van de democratie. Ook vertrouwen in de wetenschap wordt belangrijk gevonden. Tegelijkertijd vraagt ‘de’ wetenschap juist om kritische geesten. Een recente studie [abstract] laat dat verschil duidelijk zien. Amerikaanse psychologen concluderen op basis van vier experimenten dat vertrouwen in wetenschap mensen juist vatbaar maakt voor geloof in pseudowetenschap.

Experimenten
In het eerste experiment werden respondenten verdeeld over twee groepen (‘condities’ in jargon). Beide groepen moesten een artikel lezen over het gefingeerde Valza Virus, maar de eerste groep las een variant waarin wetenschappers geciteerd werden die uitlegden hoe ze hun onderzoek hadden gedaan. In de tweede variant werden activisten geciteerd. Vervolgens moesten beide groepen een vragenlijst invullen.

Het tweede experiment herhaalde het eerste experiment, maar dan onder een representatieve steekproef van de Amerikaanse bevolking.

In het derde experiment kregen respondenten artikelen te lezen over een ander onderwerp, namelijk genetisch gemodificeerde organismen en een bedacht schandaal rond Monsanto. Ook hier las één groep een artikel waarin naar onderzoek werd verwezen. De tweede groep las een meer activistisch artikel, waarin werd verwezen naar een gepubliceerde maar ingetrokken studie.

Het vierde experiment week af: hier probeerden de onderzoekers de respondenten eerst in een bepaalde mindset te plaatsen. Ze werden verdeeld over 3×2 groepen: een groep werd aangemoedigd een kritische houding aan te nemen door ze te laten nadenken over niet blind vertrouwen op media en andere bronnen. De tweede groep werd juist aangemoedigd wetenschap te vertrouwen, door ze te laten nadenken over hoe wetenschap de wereld beter maakt. De derde groep was een controlegroep, zij moesten nadenken over landschappen. Vervolgens lazen de groepen dezelfde artikelen als in het derde experiment.

Resultaten
Uit het eerste experiment bleek dat respondenten in de wetenschappelijke conditie het artikel meer geloofden dan respondenten die het andere artikel lazen. Vertrouwen in wetenschap en methodologische geletterdheid hingen samen met een lager geloof in het artikel, oftewel: deze mensen namen het niet zomaar voor waar aan. Vertrouwen in wetenschap bepaalde ook in hoeverre mensen de wetenschappelijke content zouden willen verspreiden.

Ook in het tweede en derde experiment werden deze resultaten gevonden. Vertrouwen in wetenschap en methodologische geletterdheid hingen samen met een zwakker geloof in de desinformatie.

Het vierde experiment laat zien dat een kritische mindset zorgde voor een zwakker geloof in het artikel dan de mindset waarin vertrouwen in de wetenschap werd aangemoedigd.

Conclusie
De onderzoekers stellen op basis van deze experimenten dat mensen met een hoger vertrouwen in wetenschap vatbaar zijn voor desinformatie die pseudowetenschap bevat. Pseudowetenschap definiëren zij als “ogenschijnlijk wetenschappelijke maar foutieve inhoud en labels” (p. 1). Zolang er maar naar wetenschap verwezen werd, namen mensen met een hoog vertrouwen de informatie aan. Dit betekent volgens de onderzoekers dat campagnes tegen desinformatie die vertrouwen in de wetenschap promoten, de plank misslaan.

Het werkelijke tegengif zit volgens hen in methodologische geletterdheid. Daarnaast zien zij veelbelovende resultaten in ander onderzoek naar wetenschappelijke nieuwsgierigheid als middel tegen geloof in pseudowetenschap en desinformatie.

Implicaties
Dat klinkt allemaal heel aannemelijk, en ik ben er zeer voor dat journalisten veel meer vragen naar en schrijven over gehanteerde methodes (zie deze aflevering van Onder Mediadoctoren met Bas Haring over weerstand tegen waarheid). Maar zoals vaker met dit type onderzoek gaat de stap van experiment naar conclusie wel erg snel. Als we kritisch naar de gehanteerde methode kijken, zoals de onderzoekers zelf aanbevelen, gaat de boel wankelen. De definities doen ertoe, en de manier waarop concepten als pseudowetenschap zijn geoperationaliseerd. De experimenten en het bedachte materiaal (de artikelen die de deelnemers moesten lezen) vind ik daar niet sterk in.

Bovendien lezen mensen informatie niet in een experimentele setting. Fictieve artikelen lezen voor een wetenschappelijk onderzoek is vergaande abstractie van de werkelijkheid. In de echte wereld krijgen mensen bijvoorbeeld artikelen doorgestuurd van mensen die ze vertrouwen en dat heeft ook weer een effect op hoe aannemelijk ze informatie vinden. Tegelijkertijd lijkt het allemaal heel evident: natuurlijk staat blind vertrouwen haaks op een kritische geest.

Complotbeweging QAnon kon tijdens de coronacrisis sterk groeien: mensen vielen voor de ideeën over elites met een geheime agenda. De terminologie die bij QAnon hoort, is nu echter minder terug te vinden op mainstream sociale netwerken. Dat laat recent onderzoek van het Atlantic Council’s Digital Forensic Research Lab zien. Dit is de onderzoekstak van een denktank die zich richt op het tegengaan van nepnieuws. Ze analyseerden de frequentie van bepaalde frases op verschillende momenten in de tijd.

Het gaat dan om Q-specifieke terminologie als the storm, great awakening, trust the plan, dark to light, future proves past, disinformation is necessary, the military is the only way, we are the news, save the children. Onderstaande grafiek laat de afname duidelijk zien. Pieken liggen bij de Black Lives Matter-protesten in maart 2020 en in aanloop naar de bestorming van het Capitool op 6 januari.

Facebook, Twitter en Google hebben na de rellen actie ondernomen tegen QAnon-content. Het lijkt er dus op dat zulke moderatie effect heeft. Tegelijkertijd kunnen ook factoren een rol spelen. Wellicht heeft de afname er mede mee te maken dat ‘Q’, de persoon waarmee het allemaal begon (zie deze blogpost daarover) geen berichten meer uitstuurt. Ook kan het verkiezingsverlies van Trump hebben geleid tot teleurgestelde aanhangers. Daarnaast is het mogelijk dat QAnon’ers andere woorden zijn gaan gebruiken, om te voorkomen dat ze geband worden.

CC beeld: Anthony Crider

Online wacht een fabeltjesfuik, liet Arjen Lubach zien in een veelbesproken item over complottheorieën. Vaak is het juiste antwoord op een vraag snel gevonden, doorzoeken leidt dan alleen maar tot verwarring. Complotdenkers roemen zichzelf om hun diepe graafwerk, maar het is juist dat graafwerk dat ertoe leidt dat ze ‘down the rabbithole’ gaan. Zij schermen met twijfel en zelfstandig onderzoek, waarden die ook de wetenschap promoot. De boodschap dat kritisch negeren juist hoort bij kritisch denken lijkt daardoor tegenintuïtief, maar het is toch belangrijke vaardigheid.

Dat schrijft onderwijskundige Sam Wiseman op Nieman, het journalistieke initiatief van Harvard. Op school leer je om een tekst kritisch en grondig te lezen, maar op het internet is dat geen goede tactiek. Wiseman deed een experiment met highschool-scholieren. Ze moesten beoordelen of een website over klimaatwetenschap betrouwbaar was. Vrijwel alle respondenten deed wat ze altijd geleerd hadden:

“They stayed glued to the site — and read. They consulted the “About” page, clicked on technical reports, and examined graphs and charts. Unless they happened to possess a master’s degree in climate science, the site, filled with the trappings of academic research, looked, well, pretty good.”

Minder dan twee procent verliet de site om op het web informatie over de site te zoeken. Daar kwamen ze er snel achter dat de site gefinancierd wordt door de fossielindustrie. Foute boel dus. Het heeft helemaal geen zin eigenhandig te proberen alle informatie op de site te checken, je bent veel sneller klaar door op te zoeken of anderen dat al hebben gedaan:

“Instead of getting tangled up in the site’s reports or suckered into its neutral-sounding language, this student did what professional fact checkers do: She evaluated the site by leaving it. Fact checkers engage in what we call lateral reading, opening up new tabs across the top of their screens to search for information about an organization or individual before diving into a site’s contents.”

De eerste stap in kritisch denken, schrijft Wiseman, is weten wanneer je het moet toepassen. Dubieuze informatie moet je weerstaan. Het is verstandig eerst een tabblad te openen en de site daar te checken, of de mensen uit een filmpje op YouTube even te googelen. Dan kom je er direct achter dat iemand als Janet Ossebaard geen betrouwbare deskundige is, maar een complotdenker. Dat betekent dat we leerlingen anders moeten opleiden en ook over onszelf moeten weten dat we niet in staat zijn alles te weerleggen:

“Learning to resist the lure of dubious information demands more than a new strategy in students’ digital tool box. It requires the humility that comes from facing one’s vulnerability: that despite formidable intellectual powers and critical thinking skills, no one is immune to the slippery ruses plied by today’s digital rogues.”

Wetenschappers houden niet zo van de term nepnieuws. Het is onduidelijk wat er allemaal onder valt en – dankzij bijvoorbeeld Trump – is de term sterk gepolitiseerd. Een alternatief is junk news, dat ik het liefst vertaald zou zien als troepnieuws. Dit junknieuws is vaak commercieel gemotiveerd en wordt verspreid via sociale media. Peter Burger, Soeradj Kanhai, Alexander Pleijter en Suzan Verberne deden onderzoek [open access] naar het bereik van dit soort nieuwsberichten op Facebook.

De auteurs richten zich op commercieel junknieuws (en dus niet op ideologisch gedreven websites) en onderscheiden de volgende kenmerken:

• Het heeft een lage journalistieke kwaliteit;
• Het wordt gemaakt door niet-mainstream makers;
• Het verdienmodel is gebaseerd op websites met advertenties, en Facebookpagina’s die de posts van de sites;
• Het doel is viraal succes;
• Het bevat vaak verzonnen of verstoorde berichten;
• Het heeft vaak een clickbait kop.

Op basis van eerder werk (Burger en Pleijter doen veel aan factchecking) stelden ze een lijst op van 63 Nederlandstalige junknieuwssites. Het materiaal was vaak rechtstreeks gekopieerd van buitenlandse bronnen (“Oprah Winfrey (63) zwanger van eerste kind”) en soms verzonnen. Vervolgens vroegen ze de data op uit de periode januari 2013 tot december 2017. Deze werden vergeleken met 20 mainstream nieuwssites. Dit kwam neer op zo’n 17.000 posts in totaal.

De resultaten – zie onderstaande grafiek – laten zien dat junknieuws veel engagement trekt: 5,3 miljoen individuele Facebookgebruikers hadden minimaal één reactie (like of andere emoji), comment of share. Dat engagement is bovendien groter dan het engagement dat mainstreamnieuws trekt en het is gestegen tijdens de onderzochte periode. Om het in perspectief te plaatsen: er zijn tien miljoen Facebookgebruikers in Nederland.

De onderzochte periode loopt tot 2017 en sindsdien is de kritiek op Facebook toegenomen: ze zouden meer moeten doen tegen dit soort berichten. Het blijft echter hoe onduidelijk in hoeverre ze daarin slagen.

Dat is zorgelijk om meerdere redenen. De auteurs geven aan dat sommige nieuwsberichten misleidende of valse informatie bevat, bijvoorbeeld over gezondheid of asielzoekers. Zo werd een onzinverhaal over dierenmishandeling door een asielzoeker 55.292 keer gedeeld. Dit soort ‘nieuws’ overstemt kwaliteitsnieuws. Het is daarbij belangrijk om te onthouden dat het hier gaat om commercieel gedreven onzinsites. Complotsites en alternatieve geneeskundesites zijn niet opgenomen in het onderzoek. Er wordt dus valse informatie verspreid omdat het een goed verdienmodel is.

Ondertussen kent iedereen wel iemand – een tante of buurman – die online (delen van) complottheorieën deelt. Voor The New York Times schreef opiniemaker Charlie Warzel een artikel met tips hoe je het beste met zulke mensen kunt praten. Zijn advies, op basis van gesprekken met experts, is bedoeld voor vrienden, kennissen en familie waarmee je op goede voet staat en die niet gewelddadig zijn.

1. Vraag waar informatie vandaan komt
Weet iemand hoe Google werkt? Wat een algoritme doet? Welke economische belangen zitten achter platforms? Veel mensen benaderen informatie als ‘natuurlijk’ of ‘magisch’, terwijl informatie dat – uiteraard – niet is.

2. Creëer cognitieve dissonantie
Sommige complottheorieën bleken waar, zoals het seksueel misbruik in de kerk en Watergate. Bespreek hoe zulke schandalen aan het licht zijn gekomen, zoals de rol van klokkenluiders. Bedenk dan samen wat er zou moeten gebeuren als de persoon gelijk heeft. Zo speel je in op twijfel en cognitieve dissonantie. Het is het ‘do your research’-idee omdraaien.

3. Probeer niet te ontkrachten
Het constant factchecking kan ertoe leiden dat mensen zich aangevallen voelen. Bovendien is het vermoeiend. Vragen stellen is productiever.

4. Ga niet in discussie op Facebook
In een privégesprek (desnoods via de telefoon) zijn mensen minder op hun hoede en kan je beter signalen lezen. Bovendien leest niet iedereen mee en kan je in real-time praten.

5. Bespotten en bestraffen werkt niet
Wees aardig, inlevend en geduldig. Wijs mensen niet af. Vergelijk het met iemand die in een misbruikrelatie zit, daar ben je ook niet gemeen tegen.

6. Weet wanneer het genoeg is
Denk na over bij wie je intervenieert en wanneer. Soms kan je niets doen, en is het beter dit te laten.

CC beeld: Cold, Indrid

Nepnieuws is een grote bron van zorg en mag daarom rekenen op warme aandacht van onderzoekers. Vaak wordt daarbij gekeken naar makkelijk beschikbare data, zoals tweets of andere berichten die nepnieuws zouden bevatten. Daardoor we weten nog maar weinig over waarom mensen nepnieuws verspreiden. Deense politicologen en communicatiewetenschappers onderzochten de psychologische drijfveren van individuen om nepnieuws te verspreiden [vrije toegang naar aankomende publicatie].

Ze namen een survey af onder 2.337 Amerikaanse twittergebruikers, en vroegen hen ook om toestemming om hun tweets te analyseren. Dat levert een interessante dataset op met dus zowel inzichten uit de vragenlijst als 2.709.052 tweets – gepost tussen december 2019 en januari 2019. Een bericht werd gezien als nepnieuws als het verscheen op een website die gekend is als nepnieuwssite.

Resultaten
Nieuws delen blijkt überhaupt maar een marginale activiteit op Twitter: slechts zo’n drie procent van de onderzochte tweets linkt naar een nieuwssite, en slechts vier procent van die tweets linkt naar een nepnieuwssite. Het gaat dus om een klein verschijnsel, slechts 3.269 tweets op een totaal van 2,7 miljoen. De mensen die deze links delen, doen dat echter veelvuldig: 1 procent van de respondenten verspreidt 75 procent van de links naar nepnieuwssites. Deze mensen zijn vaker aanhangers van de Republikeinse partij.

Het is niet zo dat mensen per ongeluk nepnieuws delen – iets dat wel eens gedacht wordt, met name over ouderen. In plaats daarvan vinden de onderzoekers bewijs voor doelbewuste motivaties die gekoppeld bleken aan politieke voorkeur:

“Citizens who identified politically with the side supported by the news source were more likely to share stories from that same source. In particular, we found in line with the negative partisanship literature (Abramowitz and Webster 2018) that people share fake news out of animus towards political opponents rather than positive feelings towards their own party. This suggests that fake news sharing is “business as usual,” dictated by the same logic partisans use to process other types of information, including real news” (p. 30-31).

Mensen delen dus nieuws, nep of niet, als dit hun politiek goed uitkomt. Daarbij zijn negatieve gevoelens tegen politieke tegenstanders een grotere drijfveer dan positieve gevoelens naar de eigen partij. Voor Republikeinen is er minder echt nieuws voor handen dat hiervoor bruikbaar is, wat hen logisch richting nepnieuwssites duwt. Het is dus niet zo dat Republikeinen psychologisch anders in elkaar zouden zitten, schrijven de onderzoekers.

Implicaties
Bij het lezen van het onderzoek moest ik denken aan het onderzoek van politicoloog Eelco Harteveld naar hoe Nederlanders denken over hun politieke tegenpolen – zie deze blogpost of luister naar deze podcastaflevering. Harteveld vroeg mensen om een aantal groepen te beoordelen met een ‘gevoelsthermometer’: koude of warme gevoelens. Hij vond dat mensen met “een andere politieke voorkeur door Nederlanders (veel) negatiever [worden] beoordeeld dan mensen met een andere religie, opleidingsniveau, etniciteit, stedelijkheid of regio”. Politiek polariseert dus.

Harteveld is niet heel hard in het beantwoorden van de vraag hoe erg dat is. Een beetje “affectieve polarisatie” is goed voor de democratie, stelt hij, maar er is wel een risico op een neerwaartse spiraal. Het onderzoek van de Deense onderzoekers wijst erop dat nepnieuws verspreid wordt vanwege de neiging die sommige twitteraars hebben om selectief, denigrerend nieuws te delen. Ik kan geen enkele manier bedenken waarop dat een beetje gezond zou kunnen zijn.

Hoewel in Nederland op z’n retour, is factchecking wereldwijd booming. Een vraag die daarbij regelmatig opkomt is: wie checkt de factcheckers? Nou, daarvoor hebben we bijvoorbeeld wetenschappers. In een recent artikel [open access] nemen de Finse politicologen Sakari Nieminen en Valtteri Sankari factchecker PolitiFact onder de loep.

Ze stelden een lijst op met 24 criteria voor een goede factcheck, gebaseerd op de principes van de industrie zelf, namelijk die van het International Fact-Checking Network. De lijst bevat ook voorbeelden van uitspraken die niet te checken zijn, zoals claims over de toekomst, meningen en esthetische claims. Vervolgens trokken ze een willekeurige steekproef van 858 factchecks op PolitiFact uit de periode 2007-2019. Deze werden gecodeerd op basis van de 24 criteria, met steeds de ja/nee-vraag of de factcheck aan het criterium voldeed.

Nieminen en Sankari concluderen dat PolitiFact het over het algemeen “quite well” doet. De site bekijkt claims in de context, beschuldigt sprekers niet van liegen en is consistent in haar oordelen (truth ratings). Bovendien is er geen voorkeur voor een specifieke politieke kant, misbruiken ze factchecks niet om bepaalde beleidsposities voor te staan, baseren ze zich op bewijs en zijn ze helder over dit bewijs en de gebruikte methodologie.

Er zijn ook wel wat problemen. PolitiFacts checkt soms complexe beweringen: meerdere uitspraken onder één oordeel. Het is beter om die op te splitsen. Daarnaast worden er uitspraken gecheckt die niet te checken zijn: elf procent van de steekproef vallen buiten het bereik van wat een factchecker kan factchecken. Het ging dan bijvoorbeeld om uitspraken over persoonlijke ervaring, vage claims en meningen. Dat is niet per se erg: uitspraken over de toekomst kan je bijvoorbeeld evalueren met schattingen en projecties, en dat is journalistiek relevant. Het zou een goed idee zijn hier een speciale categorie voor te maken, buiten het factcheck-kader van waar of onwaar.

Lastig aan dit onderzoek, zo schrijven de auteurs, is dat de criteria niet ingaan op de kwaliteit van het geleverde bewijs. Daarbij spelen ook de methode en het format van de factcheck een rol. Bovendien moet er rekening gehouden worden met de tijdsdruk waar journalisten mee te maken hebben.

Complottheorieën komen al zeer lang voor, maar zijn momenteel een zeer hot topic. Maar hoe zit het met complottheorieën bij jongeren? Toen we in oktober dit bevroegen in Teacher Tapp was dit het resultaat:

Maar we merkten wel dat slechts 12 procent van de leraren in het basisonderwijs dergelijke verhalen hoorden bij hun leerlingen terwijl dit het drievoudige werd in het secundair onderwijs waarbij opviel dat 64 procent van de leraren uit het Beroeps Secundair Onderwijs dergelijke verhalen al van hun leerlingen gehoord hadden.

Brits onderzoekers ontwikkelden een vragenlijst om het geloof in dergelijke theorieën te meten bij jongeren. Ze hebben hiermee nu gekeken op welke leeftijd het keerpunt zit dat het geloof in complottheorieën bij adolescenten echt doorbreekt, en men kwam via vier afzonderlijke studies uit op 14 jaar. Meer nog, op 18 zijn er opvallend meer jongeren die geloven in complottheorieën dan bij oudere groepen. Het lijkt dat er op die leeftijd een soort van piek zou voordoen. (Lees ook hier)

Het is een interessant gegeven hoe dit onder andere regionaal zou kunnen verschillen én in de tijd. Zoals de Britse onderzoekers opmerken zitten bijvoorbeeld door de lockdown jongeren veel meer online, wat misschien ook een effect zou kunnen hebben.

Dit stuk verscheen eerder op Pedro’s blog X, Y of Einstein. 

Mensen denken vaak dat zij zelf niet zo makkelijk te beïnvloeden zijn, maar anderen wel. Communicatiewetenschappers noemen dit het derdepersoonseffect: jij trapt niet in reclame, maar je broertje waarschijnlijk wel. Dit geldt ook voor nepnieuws: de meeste Nederlanders denken dat ze nepnieuws herkennen, maar betwijfelen of anderen dit kunnen. Ook denken ze dat zij niet zo dom zouden zijn om nepnieuws te delen. Dat blijkt uit een onderzoek van het Netwerk Mediawijsheid. De peiling werd gedaan ter ondersteuning van de lancering van hun nieuwe tool isdatechtzo.nl.

Om te achterhalen of iets nepnieuws is, kijken de respondenten vooral naar de betrouwbaarheid van degene van wie ze het bericht hebben ontvangen. Dit geldt vooral voor lageropgeleiden en ouderen. De afzender is belangrijker dan kwalificaties als waar het bericht is gepubliceerd en welke bronnen er gebruikt zijn. Dat is zorgelijk.

Uit het onderzoek spreekt een kennisbehoefte: meer dan de helft van de ondervraagden wil weten hoe je achterhaalt of iets nepnieuws is, hoe algoritmes werken, hoe nepnieuws wordt verspreid, hoe je voorkomt dat je dat zelf doet en hoe nepnieuws wordt gemaakt. Deze groep kan nu terecht op de nieuwe site, al het is natuurlijk geen gegeven dat mensen die in een vragenlijst aangeven meer kennis te willen, daar ook mee aan de slag gaan als het ze aangeboden wordt.

De tool lijkt vooral gericht op jongeren: dat zit in de manier van aanspreken, maar ook opdrachten die aangeboden worden. Er zijn korte kennisclips, quizjes en tips hoe je zelf op onderzoek kunt gaan. Daarmee is het een ideale website om scholieren mee aan de slag te zetten. Als zij er een beetje handig in zijn (geworden), kunnen zij vervolgens hun grootouders onderwijzen.

De opdracht en financiering kwam van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Isdatechtzo is gemaakt door Netwerk Mediawijsheid in samenwerking met Beeld en Geluid Den Haag en ECP. Daarnaast wordt samengewerkt met Omroep Human, Kennisnet en meerdere factcheckorganisaties waaronder Nieuwscheckers.